نوشته‌های رفیق سه‌رهلدان (سما یوجه)

در مورد عملیات رفیق زیلان (زینب كناجی)

قلبی كه پرنده‌وار پرواز می‌کند

چند لحظه پیش‎، زینب چند تا ژتون تلفن گرفته و در مقابل كیوسك تلفن منتظر بود تا نوبت به او برسد. كیوسك تلفن در كنار جاده‌ای پر رفت و آمد و شلوغ قرار داشت. دشمن اسم ین خیابان را «خیابان جمهوریت» گذاشته بود. اسم عامیانه این منطقه به «میدان یاوه‌گویی» شهرت داشت. زینب با داشتن حس عمیق مبارزه، مثل هر كس ساكت در جای خود ایستاده بود. ظاهراً ساكت و آرام بود. با استخوان‌های برآمده، نحیف، با صورتی كه در برابر آفتاب كدر شده و با چشمهی براق و سیاهش شكل یك زن كرد را متجسم می‎نمود. با قیافه‎ی كه حامله می‎نمود از هر گونه شك و شبهه دشمن در امان می‎‌ماند؛ این حركت او، انسان را به یاد زنان درسیمی می‌‎اندازد كه برای اینكه تسلیم نشوند خود را از بلندی و صخره به پایین پرت كرده و زنان حامله‌ا‎ی كه سربازان دشمن بر روی نوزادان آنها شرط‌بندی كرده و بعد برای اثبات ادعای خود به شكلی بسیار وقیحانه شكم آنها را پاره می‌‎كردند. كیفی كه در دست داشت موجب خونسردی او می‎‌شد و جلب توجه از او سلب می‌‎شد. اما تحولات و حوادثی كه در زیر این ظاهر مخفی بود به هیچ وجه مثل ظاهر او آرام و ساكت نبود. چشم‌هایش عقاب‌گونه، حاكم بر اوضاع بود، ذهنش به اندازه چهره‌‎اش راحت و ساكت نبود. گویا در سرش گردبادی از افكار و احساسات شروع به ورزيدن کرده بود اما او با مهارت خاصی همه آنها را ردیف و مرتب می‌‎كرد و از طرفی دیگر احساسات و افكار خودش را به موازات هم در می‌‎آورد. این فعل و انفعالات در مغز زینب در چند دقیقه آخر به اوج خود رسیده بود.او خیلی وقت پیش سنگینی خود را احساس می‎كرد. قالبهای تی‎ان‎تی و نارنجكهایی كه به بدن خود بسته بود مثل این بود كه بدنش را تكه تكه می‎كردند. نارنجكها را بر روی سینه های خود و قالب‎های تی‎ان‎تی را به شكل بچه‎ای  بر روی شكم خود بسته و با بدن خود یكی نموده بود. حتی نگاه دو نفری كه در كنار دكه‎ای كه درآنجا بوده نمی‎توانست او را مشوش كند. لحظه‎ای جمله « انشاءالله بدشانسی پیش نمی‎آید» از ذهنش گذشت. به خوبی از این آگاه بود كه عملیاتگرهای ناموفق چه ضربه‎هایی به حزب زده‎اند. بنابراین نمی‎خواست مسئول چنین چیزی باشد بلكه برعكس، می‎خواست جواب خوبی به نیازهای مرحله بدهد و پیشاهنگی تاكتیكی را برعهده بگیرد. برای رسیدن به این هدف و خواسته خود هر چیز اعم از برنامه‎ریزی، مصمم بودن و هدفمندی را بجای آورده بود. همه اینها برای این بود كه حادثه‎ای بیرون از اراده او روی ندهد. یعنی همه چیز با اراده او انجام شود.

  به یاد رهبر آپو می‎افتد

زیر لب این جملات را زمزمه می‎كرد «اگر عملیات با موفقیت صورت نگیرد رهبر آپو خیلی ناراحت خواهد شد! اما از همه بیشتر و بهتر، او عملیات را درك خواهد كرد و از آن پاسداری خواهد كرد، در این باره مطمئنم».  صحبتها و گفته‎های رهبر آپو و همچنین نامه‎ای كه خطاب به او نوشته بود مثل نوار فیلمی جلو چشمانش می‎گذشت. لبخندی از درون بر لبانش نشست. دوباره به خود بازگشت. هیچوقت حامله نشده بود. اما انقلاب داشت به سوی زایشی سخت گام بر می‎داشت. چیزی كه در شكم خود داشت كودك نبود بلكه بارسنگینی كه حمل می‎كرد تاریخی بودن عملیاتی بود كه باید انجام می‎داد.

زمان زیادی باقی نمانده بود تا او به میان سربازانی كه با رژه به پادگان خود برمی‎گشتند رفته و با گفتن آخرین حرفهای خود ضامن نارنجك را بكشد و خود و پسمانده‎های كمالیسم را در درسیم به هوا پرتاب كرده و تكه تكه كند.

او اولین گریلایی می‎شد كه به شرف شلیك كردن اسلحه جدید انقلاب و عملی نمودن تصمیم عملیات انتحاری حزب نائل می‎آمد. تعجب و شگفتی‎اش از بی اعتمادی او نسبت به خودش نبود، بلكه او از اینكه خلق كرد به این زودی توانسته بود به پا خیزد، به وجد آمده بود. كردی كه تا این اندازه عقب‎مانده بود با 20 سال مبارزه چگونه توانسته بود با این سرعت به رستاخیز خود دست یابد و درآغوش گرفتن خود و خلق را باور نمی‎كرد. آیا این یك رؤیا بود، یك خواب شیرین، یا واقعیت است؟ البته كه واقعیت داشت و این واقعیت در آن لحظه با گوشت و استخوانش یكی شده بود. این شگفتی و هیجان آنچنان زینب را خسته كرده بود كه گویا مسیر درازی را دویده است و نفس می‎زند. علی‎رغم اینكه خیلی خسته به نظر می‎رسید اما افكارش مثل سیاهی لشكر به او حمله‎ور می‎شدند. آن لحظات دنیایی بودند كه تعریف آن غیر ممكن بود. حتی برای یك لحظه هم كه شده از سربازان چشم برنمی‎داشت. با این همه، همه علامتهایی كه از دنیای خارج به او می‎رسید، فوراً به مغز انتقال یافته و بر مصمم بودن او صحه می‎گذاشت. این تصمیم دستوری می‎شد برای چشمان، گوشها، بینی و اعصابش. با اینكه در سرش حركت تموجی افكار گذشته و حال در جریان بود اما هیچ چیزی او را از واقعیت لحظه‎ای كه در آن قرار داشت، جدا نمی‎كرد. جان و تن او در ارتباط متقابل و منظمی بودند.

از طریق تمركز بر روی خود، به رستاخیز و دوباره زاییدن خلق كرد می‎اندیشید. از كجا به كجا آمده بود. اكنون گریلای زنی است كه نارنجك به تن دارد و حامله می‎نماید، اما از آنچه كه می‎خواهد انجام دهد آگاه است. وگرنه هیچكس تصور این را نمی‎كرد كه به این سطح برسد. در روستای « المالی» متولد شده بود. مژده تولد او نیز بسان دیگر دختران روستای المالی به پدرش نرسیده بود. روستایش نزدیك « ملاطیه» بود. ملاطیه به زردآلوهای خود می‎بالید، اما سیبهایش هم دست‎كمی از زردآلوها نداشتند. شاید هم وجه تسمیه روستا به خاطر دارا بودن این سیبها بود. اما اسم روستایش به زبان مادریش نبود. حتی یك بار هم كه شده از این اسم خوشش نیامده بود. اما به سرزمینش نزدیكتر بود. آنچنان نزدیك بود كه گویا آن را در بغل خود گرفته. به فكر مادرش افتاد. مادرش درد زایمان زینب را در آن سرزمین كشیده بود. یك لحظه به شباهت بین خود و مادرش می‎اندیشید، در حالیكه چند سال است كه هر دوی آنها مثل دوغریبه از هم بسیار دورند.

«اگر كوفی (نوعی دستار روسری كه زنان كرد شمال كردستان آن را بر سر میگذارند) مادرم بر سرم بود و دامنش بر تنم بود، تفاوت بین من و مادر از بین می‎رفت. درحالیكه قبلاً از كوفی مادرم خیلی خجالت می‎كشیدم. او را از خودم می‎راندم و تحقیر می‎كردم. نمی‎خواستم دوستانم مادرم را ببینند. واقعیت او را قبول نمی‎كردم و نمی‎دانستم كه من نیز در واقع از اویم. می‎خواستم مثل من باشد. یعنی خودش را انكار كند. اما حالا چقدر نسبت به او احساس نزدیكی می‎كنم، عجب تشابهاتی!...»، زینب این جملات را با خود زمزمه می‎كرد، یك لحظه ایستاد و بعد ادامه داد؛ « این چه احساسی است كه من اسیر آن شده‎ام؟ البته، مادرانمان بیشتر از همه  نمایانگر میهن ما  هستند؛ اما بعد منفی آن را. تشابه میان گریلاهای زن و مادرانشان چه می‎تواند باشد؟ ازدواج باعث می‎شود بدن مادران ما زود فرسوده شود، عامل فرسودگی جسمی گریلاهای زن هم شرایط زندگی در كوه می‎باشد. اما تفاوت مهمی وجود دارد، گریلایی، روح زن را لطیف و زیبا می‎كند. اما ازدواج، انسان را برده و روح او را زبون و سیاه می‎كند. چهره‎ی مادرانمان از رنج گذران زندگی و شوهرشان سیاه می‎شود. جسم گریلاهای دختر در گرماگرم مبارزه رنگ برنزی به خود گرفته و برق می‎زند. انسان وقتی با گریلاهای دختر به صحبت می‎نشیند، درمی‎یابد كه چقدر افكاری شفاف و جوان دارند. اما مادران ما اینگونه نیستند. هنوز در سن 13 سالگی‎اند كه اذهان، آینده، ایمان و آفاقشان كور و سیاه می‎شود. اگر در قلبشان نقطه سفیدی باقی مانده باشد، آنهم به خاطر دلبستگی به فرزندان می‎باشد. منهم از این مطمئنم كه در گوشه خانه قلب مادرم جای دارم. آیا اكنون می‎داند كه من چه احساس شریف و سختی دارم؟ گیرم كه این حال مرا درك نكند، اما می‎دانم كه مرا دوست دارد. نمی‎خواهم پشت سر من گریه كند، اما می‎دانم كه گریه خواهد كرد... برادرانم چطور؟...». زینب بازهم توقف كرد و از خود شگفت‎زده شد. هیچ فكر این را نمی‎كرد كه بتواند در چنین شرایط سختی به یاد مادرش بیافتد و سپس باز به فكر فرو رفت «پس می‎بینم چیزی كه من فكر می‎كردم آن را به خوبی تحلیل كرده‎ام، حتی در لحظات آخر زندگی هم از من دست بردار نیست. هر انسانی ِمادرش را دوست دارد اما باید بگویم كه من وظیفه انقلابی كردن خانواده‎ام را بجای نیاوردم. متأسفانه این بار این مسئولیتم را برگردن رفقای دیگر می‎گذارم. بدتر از همه، اینكه شهادت من بتواند گره این مشكل را باز كند مطمئن نیستم. واقعیت خانواده من زیاد با این مسئله  مناسبت ندارد. فقط انقلاب است كه می‎تواند علاج هر دردی باشد. روزی خواهد آمد كه آنها هم جایگاه خود را خواهند یافت. امیدوارم زیاد درنگ نكنند».

زینب درحالی كه به این چیزها فكر می‎كرد، سربازان، مارش استقلال را می‎خواندند. وقتی كوچك بود نمی‎دانست این مارش مال كیست و برای چه كسانی نواخته می‎شود. اما این را به خوبی به یاد داشت كه اگر نتی از سرود را اشتباه می‎خواند لگد می‎خورد و دیگر اینكه این سرود تا آنوقت نیز از او دست بردار نبود. این سرود را در اولین روزهای مدرسه‎اش شنیده بود. از آن به بعد در همه جا و مكانی با این سرود برخورد كرده و نسبت به آن كینه گرفته بود. از او جدا نمی‎شد. بله... این سرود حتی در لحظه‎ای كه رمقی برای مرگ به خاطر زندگی مانده بود، نواخته می‎شد. دریافت كه اعصابش به هم ریخته است. برای اینكه از این تشویش اعصاب خلاص شود می‎‎خواست از فكر كردن بپرهیزد. اولین

موردی كه به فكرش افتاد این بود كه كمی درباره‎ی لحظه عملیات فكر كند. خواست به كشیدن ضامن نارنجك بیاندیشد اما سر باز زد. از فكر كردن لحظه‎ای هرچند كوتاه اما فشرده كه مبادا از ابهت آن كاسته شود خودداری كرد. حتی در هنگام آماده شدن هم به این پی برده بودكه به محض اینكه به آن لحظه فكر كند حال و هوای عجیبی به او دست می‎دهد. نه بخاطر ترس از این لحظه بود بلكه می‎گفت «نكند بدشانسی روی بدهد». درحالیكه زینب تا لحظه آخر هم می‎خواست همه چیز را ببیند، فكر كند، بشنود و احساس كند. او تصور نمی‎كرد كه زمان به این اندازه كوتاه را كه دركنار كیوسك تلفن گذرانده بود اینقدر فشرده سپری كند. لحظه‎ای كه او به آن می‎اندیشید لحظه مرگ بود. پس، مرگ چه بود؟ آیا به همین سادگی بود او به راحتی انتخاب می‎شد؟ اصلاً راحت نبود، اما بودند آنهایی آن را راحت ساخته بودند. آنهایی آزادی، استقلال، شرف و انسانیت را با خود دارند همانهایی هستند كه مرگ را ساده و راحت می‎گردانند. مرگ در برابر آنها زانو می‎زند و حساب پس می‎دهد. زینب از این آگاه بود.

گوشه پیام خود را با این معرفت مزین كرده بود. پیام خود را با تحلیل تاریخ انسانیت شروع كرده و درآن از نقش رهبران در تاریخ خلقها بحث نموده بود، بعد به شكل‎گیری ارتش و جبهه خلق كردستان در جریان مبارزه اشاره كرده بود. در آخر با گفتن اینكه «مطالب زیادی برای گفتن دارم» و با یادی از شهدای گرانقدرآزادی بر لزوم ادامه راه آنها تاكید كرده بود پس هدف از عملیات خود را پایبندی به اصول و ارزشها بیان داشته و آن را بصورتی واضح تعبیر نموده بود. همه اینها را با آهنگی شبیه حركت آرام و ساكت آبی روان نوشته بود. حرف آخر او شبیه ریزش این آب آرام و صاف از صخره‎های بلند و تبدیل آن به آبشاری خروشان بود.

همانطور كه آرامترین آبها وقتی در مسیر آبشار قرار می‎گیرند و سرعت می‎گیرند زینب هم با سخنان آخرین خود، شتابی آنچنان برنده و مصمم به خود گرفته بود. وقتی از«آن لحظه‎ها» بحث شود فوراً پاراگراف آخر نامه‎اش بیاد انسان می‎افتد. در حالیكه این جملات «خطاب به همه جهانیان اعلام می‎دارم؛ گوش كنید و چشمهایتان را باز كنید، ما فرزندان ملتی هستیم كه سرزمینش غصب شده و در سراسر دنیا پراكنده شده‎اند. ما می‎خواهیم آزادانه و انسان گونه در میهنمان زندگی كنیم. دیگر سرنوشت ملتم نباید خون، اشك، ظلم باشد. ما قبل از هركس عاشق و دوستدار صلح، برادری، دوستی، انسانیت ، طبیعت و زندگی هستیم. این، عشق حقیقی است.

 ما نمی‎خواهیم درجنگ بمیریم و بمیرانیم. اما این را هم می‎دانیم كه چاره‎ای دیگر برای بدست آوردن آزادیمان نداریم...»

 در حینی که این جملات را برزبان می‎راند، كودكی در مقابل او می‎گذشت به او برخورد و زینب یكدفعه به خود آمد. سربازان سرود لعنتی را هنوز می‎خواندند. زینب با برخورد به كودك كمی تكان خورده بود. كودك با نگاهی ملیح به او لبخندی زد، زینب خجالت زده شد و رویش سرخ شد. كودك با لبخندی شیرین از او دور شد. زینب بار دیگر به فكر فرو رفت. از اینكه معنی دوست داشتن را فهمیده بود، آگاه بود. عشق و محبت شامل، دوست داشتن زندگی و همه ارزشهایی است كه زندگی را زیبا می‎كنند.

وقتی به یاد سخنان رفیق كمال‎پیر افتاد و مجدداً فكرش در میان سطرهای آخر نامه‎اش گیر كرد. به یاد آورد كه در نامه‎اش اینگونه نوشته است؛ كشتن و مردن را نمی‎خواهد، اما برای رسیدن به آزادی این كار اجباری است. در آن لحظه، مراسم سوگند خوردن او مثل برق از ذهن او گذشت. زینب مثل دیگر رفقای خود سوگند یاد كرده بود كه بدون در نظر گرفتن اختلاف نژادی، جنسی، دینی، زبانی هم در جنگ و هم در زمان صلح به یاری و نجات انسانها بشتابد. او چنین گفته بود «در جنگ و صلح» . قبلاً بر روی مفهوم این سوگند اندیشیده بود. البته كه پرستاری كارمقدسی بود. به كمك انسانها شتافتن زیبا است. اما این سوگند با واقعیت جهان امروزی جور در نمی‎آمد و شفافیت نداشت. بیش از نصف انسانها بر اثر ظلم و سركوب و خوف، خون گریه می‎كنند و از همه حقوق بشری محرومند. از طرف دیگر صاحبان سرمایه و امپریالیستها بر روی خون میلیونها انسان به همه نعمتهای زندگی دست یافته وآنها را برای خود بكار می‎گیرند. اینها از بهترین بیمارستانها و از پیشرفته‎ترین تكنولوژی استفاده می‎كنند. به انسانهای فقیر حتی اجازه ورود به این اماكن داده نمی‎شود، آنها را مسخره می‎كنند و از خود می‎رانند. درحالیكه چنین بی عدالتی فاحشی بیداد می‎كند و انسانهایی كه به علت ممنوع بودن زبانشان از گفتن دردهای خود عاجزند، چگونه نباید فرق گذاشت؟

زینب چطور بدون اینكه هیچ تبعیضی قائل شود، به كمك هر كس می‎شتافت؟ مگر نه این بود كه زندگی یك خلقی كه سرتا پا رذالت و بدبختی و نكبت است، تنها با مبارزه،‎ چهره‎ای دوست‎داشتنی به خود می‎گرفت؟ آیا به غیر از جنگی كه برای از بین بردن نابرابری میان فقیر و غنی، ظالم و مظلوم لازم بود، چیز دیگری او را به موفقیت می‎رساند؟ نه، موفق نمی‎شد. فقط از راه  مبارزه، امكان برداشتن این تبعیض وجود داشت. این مبارزه شبیه مبارزات دیگر نبود، بلكه مبارزه‎ای انقلابی بود. در جنگ هم، كشتن و هم مردن وجود دارد. علی‎رغم اینها چگونه می‎توانست بگوید«درجنگ و صلح» ؟ این یك اشتباه محض نبود؟

این دیالوگ زینب با خودش او را پاك خسته كرده بود. یك بار دیگر اوضاع و اطراف خود را دقیق كنترل كرد. فهمید كه دو نفری كه در كنار بوفه بودند به او توجه دارند. در این موقع سربازان هم بند آخر مارش استقلال را می‎خواندند. هنوز مدتی به قرار زینب مانده بود.

«چه عجب! همه افراد در زندگی روزمره برای رسیدن به سر كار و امور روزمره خود همیشه از كمبود و تنگی زمان شاكی هستند. از یك طرف انسان انقلابی یاد می‎گیرد كه چگونه زمان، مكان و آگاهی را تحت كنترل خود درآورد، خیلی طبیعی و بدون هیچگونه سختی و فشاری. مگر من‎هم قبلاً اینگونه نبودم؟ مگر كمتر مسافت بین خانه، مدرسه، كار را دویده بودم تا اینكه سر وقت حاضر شوم. اما حالا با اینكه در لحظات حساس زندگی هستم آنقدر زمان دارم كه بگذریم از اینكه با عجله بكار بپردازم، بلكه می‎توانم همه كارم  را انجام دهم بازهم فرصت دارم. پس، دغدغه دوران تحصیلم برای چه بود؟» اكنون، زینب سیری درخاطرات و دوهای دوران تحصیلش می‎نمود. روپوش سفید را اولین بار در«دبیرستان حرفه‎ای بهداشت حیدر پاشا» پوشیده بود. بیشتر دوران جوانی خود را در اینجا گذرانده بود. توجه و علاقه دختران دانش‎آموز را به بیمارستان نظامی نزدیك مدرسه همیشه از دور و نزدیك تعقیب كرده بود. او نیز بعضاً دچار این تمایل شده بود اما با مرور زمان توانسته بود اینها را پشت سر گذاشته و چگونگی درست زندگی كردن را آموخته بود. بعد از فارغ‎التحصیلی در مراسم سوگند خوردن به مناطق كار اعزام شده بودند. زینب در این مورد خوش شانس بود. محل كارش شهر« بیره‎جیك» بود. او خوشحال بود. در دوران تحصیل ـ هرچند محدود ـ با افكار انقلابی آشنا شده بود. حال كه فرصت خدمت كردن به خلق خود را بدست آورده بود، خوشحال بود. كم كمك نكرده بود به زنانی كه نه زبان و نه چیزی می‎دانستند. زینب همیشه توانسته بود سرحالی و متانت را با هم بیامیزد. ساكت بودن او دلیل بر بی تفاوت بودن او نبود بلكه دارای هدف بود. این، باعث تلاش و پشتكاری مداوم در او شد. قبولی در دانشگاه را مدیون این ویژگیها بود. برای اینكه بتواند درحین تحصیل، بكار هم بپردازد محل كار خود را در ملاطیه، بیمارستان دولتی قرار داده بود. بنابراین هم تكنیسین عكسبرداری اشعه ایكس بود و هم رشته مشاورت روانشناسی را به اتمام رسانده بود.

این سالها را آنچنان هم به راحتی سپری نكرده بود. بدو بدو بر سر كار می‎رفت. شبها مراقبتهای روانی انجام می‎داد، به درسهای مدرسه می‎رسید. اما همه اینها گویا كافی نبود، بایستی به مشكلات مادر و برادران خود هم رسیدگی می‎كرد.