HUNER BÛYEREKE BI NASNASMÊ VE TÊKILDAR E 

Di huner de heyîna kombûna hemû pirsgirêkên van sed salên dawî, pêwîstî tê dîtin ku ev qad bi nêzîkatiyek bîrdozî û felsefî were nirxandin. Huner, nirxa bîrdozî û felsefî a ku mirov pêbawer dike, ji bo veguhêze nava civakê, ji bo vêna bi goşt û hestî ve bike yek, behre (yetenek) ya xwe bi herî şêweyek xweşîk dayîna bikaranîn re xwe derdixîne holê. Hest û ramanên mirovan ên herî asteya dawerivandî, bi huner re kiryarî dibe. Armanca her ekolek hunerê yan jî mirovê hunerê, pîvanên xwe kirina pîvanên kes û civakê ye. Ango huner bê armanc nîne. Hunerekî bê armanc cihekî hunera heng û barekî, divir de jî armanc kêf xweşkirine. Ji ber vê yekê mijara hunerê tê xwastin ku pir nazik were dest girtin.

Taybetmendiyek din a mijara hunerê nazik dike, rastiya şewqdanekî gelek resen ê zimanê çandê ye. Dema li rastiyên dîrokê em temaşe bikin, bi hêsanî wê were dîtin ku tişta îro em jêre dibêjin huner parzemîna ku mirov xwe ji nûve avabike zimanê yekemîn ê ademîzad e. Bûyera axaftin û ziman heya ku çênebû bû, mirov bi hunerê re têgihiştin dida çêkirin. Bi pêşketina ziman re îcar qadên ku ziman bes nake de huner axaftina xwe domandiye. Dema pênaseya mirov tê kirin, hemû kes dizanin ku tê gotin heyînekî çandî ye. Ger bûyîna çandî ji bo mirov pênaseyek nasnamê be, huner jî duwemîn e, lê weke zimanê wê yê yekemîn zayî ye. Ev rastî dide nîşandan ku huner di jiyana mirovan de çi qasî xulqekî jêneger e û şêwazê vegotinê ye.

Ji bo mirov xwe îfade bike pêşxistina zimanê xwe û bi derketina dewlemendiya ziman re hêza bandorker a ziman, destpê xwe bi huner dayîna axaftinê kiriye. Peyvên xweşîk gotin, bi zimanekî helbestvanî peyvîn, ew guherînên ku di lerze ya (ton) dengê mirovan de weke bi hest û ramanên xwe dixwaze çi vebêje bi guherîn jiyankirinê re heya vêrojê hatiye.

Di destpêkê de di qadên ku ziman nîn bû yan jî ziman besî ravekirina bûyer û rastiyan nedikir de, huner axiviye. Yan jî mirovê ku neçarê axaftinê dibû, ji mîmîk û livîna mirov re, ji wêne û dansên wan re, em îro dibêjin huner. Ev taybetmendî şahide ku,  huner dewlemendiya civakî çawa ji nifşekî derbasê nifşê din re kiriye. Her çi qasî hinek bi vê taybetmendiya bingehîn a hunerê re armancên xwe ên kirêt neqlî mirovahiyê kiribin jî, huner wekû ku me li jorê daye destnîşankirin jî, weke qadekî xweşîkbûnan a bedewiyên mirovahiyê afirandinan çêkiriye û wisa jî pêşketina xwe domandi ye.

Ji ber huner yekeyek bi mirov re têkildar e kapasîte û şêweya hest û ramanên mirovan hunerê bandor kiriye, bi van bandorbûnan jî berhemên hunerê ên ku hatine afirandin jî mirovahiyê tesîr kiriye. Ji ber vê yeke ji hunermendên hemû serdeman yan jî eserên hunerê ên wan deman xwendin gengaz e.

Di vê wateyê de kaxizê tûrnûsolê ê demekî yan jî pergalekî, berhem û hunermendên wê demê, yan jî ê wê pergalê ye were gotin gengaz e. Mînak dema navîn a Ewrûpa tê zanîn ku tarî ye. Bi rastî jî dema navîn a Ewrûpa di wateya xulqa hunerî de,  herî dema mirovahiyê a xizan e. Huner çêkirin li aliyekî, tê zanîn ku serdemekî ku huner têde qedexe bû. Ronesansa ku di heman xaknîgariyê de jiya ye, ango  ji nûve zayîn hatiye ispat kirin ku di heman demê de ji nûve zayîna hûnerê ye jî. Heta ê ku hiştiye ji nûve zayîn çêbibe huner bixwe ye. Wekî ku tê zanîn, şêwazê raman û jiyana Ronesansê weke ji nûve zayînê tê dîtin, qada ku herî bi baldar şopandiye eserên demê ên hunerê bûne. Di eserên hunermendên demê de li dijî paşverûtiya feodalîzmê rexne çi qasî bihêz bikaraniye û nûbûnê jî çi qasî bi estetîkekî muezem dane, hîn jî bi hemû hîkarîker bûna xwe ve tê şopandin û guhdar kirin.   

Di van her du mînakan de, mirovên ku di van demanan de me dest girtine şêwazê bingehîn a hizirîn û jiyana wan, wekî eserên xwe ên hunerîne. Mirovên dema navîn bêhêvî, monoton, ji dervey zagonên olî kapasîteyekî jiyanek din fêm nake, dinava mehkûmiyetekî de dijî. Ji ol wirdetir hizirîn, ji ber qedexeye ji hizirandinên mirovan re jî derbe lê hatiye xistin, ev weke realîteyek şêweyê bûyîna mirovên wê demê daye diyarkirin.

Serdema Ronesansê jî demekî berovajiyê vê îfade dike. Ji xwe Ronesans ji buhrana dema navîn re weke antîtêz di destpêkê de bi huner û zanist re zaye. Şeroşger e. Demeke ku her roj, taybetmendiyekî xweza û ê xwe kifş dikir û pêşketina mirovan bi lez çêbûye ye. Di van şertan de ên ku herî li pêşde jî hunermend û zanyarên demêne. Ev bedew, dema rihê afrîner a mirovahiya wê demê destpê himêzkirina wê kiribû, reforma ronahîbûn û jiyana olî jî pêktê. Bi kûrtahî huner û hestên mirov, hizirîn û bê şik dinavbera pîvanên jiyanê de ev qas têkiliyekî hîkarîker heye. Di dema navîn de huner karek guneh dihate dîtin. Ji xeynî ên propagandaya olî dikin, di Ronesansê de jî, bê huner mayîn wekî paşverutiyê dihate pejirandin. Ji ber her mirovekî demê, xwe di eserên huner de bi zimanê huner dişopîne. Huner mirov bi mirov an bi zimanê xwe ê huner re  têgihiştinê çêdike. Ên huner çêdikin çi bin, eserên wan jî heman in ango ew bû xwene.

Di roja mede ev rewş di çi asteyê de deye? Îro, ji kî were pirsîn wê bersîvên xwe wiha rêz bike, mirov berjewendperest û bêbawere, rojane û bêarmanc dijîn, nehişyarin, bêrehm û bêdadwerin. Ev tiştên ku hatine gotin bê guman vale nîne. Li xwe mikurekî rast e. Ger ev tiştên hatine diyarkirin di gelemperiya mirovan de weke taybetmendiyek neba, me dê çawa ev şer û xirabûnên ku hatine jiyîn rave bikira?

Ji van rastiyên gelek ên giştî dema em dikevin rê ger em bizivirin mijara xwe, ango em têkiliya mirov û huner bigrin dest, di hunermend û naveroka eserên wan ên hunerê de çi heye? Ji ber vê yeke, bê ku pêtivî bi pir lêkolîn û dahûrînan were dîtin, tenê  tişta di ekranên TV'de şewq dide temaşekirin wê besbe. Tiştên ku li jor de hatine diyarkirin, hewaya bingehîn a eserên me ên hunera roja meye, zelal e.  Xwe vegotina mirovahiyê hunera ku weke zimanê wê zaye, bi qasî ku di çi serdemekî dîrokê de neqewimî ye, niha bêziman û lal e. Ji ber ti pirsgirêkên ku îro mirovahiyê jiyan dike îfade nake. Berovajiyê vê, mirov nehestyar û di dinya ya xwe a hindir de, dibin çewisandinên pir mezin de, bi rewşekî aloz a rih re jiyîn û ji bo xwekuştinê jî tiştê ji destê wê ve tê dike. Huner ku karê hest û ramane, cara yekeme ku hîtabê zewqên ajoyan dike. Huner ku herî zimanekî hevbeş a guncave, ji bo mirovahiyê ticar ev qasî berjewendparêz û xweperestî nehatibû destgirtin. Û dîsa huner ku bi qasî dîroka mirovahiyê kevne, îro ji herdemê zêdetir ji dîrokê qûtbûye û jiyana rojkî û têkiliyan tîne ziman.  

Bêguman kesê ku ev qas dijberiya hunerê dike û belav dike jî, mirovê pergala îro ye. Weke bi cewherî, hunera ku îro bûye dijberê xwe di rastiyê de di encama çalekiyên mirovan de derdikeve holê. Wê demê ji berê hunerê tişta divê were lê pirsîn kirin hunermendên îro ne. Tiştên di hest û ramanên hunermend re derbas dibe ye. Berpirsyari ya wê a li hember civak û kes e. Ev mijarên ku pêtivî bi nirxandinên dirêj heye, di heman demê de jî pirsgirêkên dema me a bingehînin. Wekî ku  berê niha hatiye gotin, pirsgirêkên ku dema dijîn a herî baş bide dest, feraseta hunermendên îro û weke eserên wan ên huner, berhemên wan ên bazara tijî kirine. Ger wê hebe rih û ramanekî dema me, dîsa weke guhdarvan û temaşeker an herkes û yek jî xwe, pêwîste di qada hunerê a mirovane de dest bigre. Pirsa kiye û çi dixwaze û yek jî bi pîvanên xwe ên hunerê re pêwîste bibersivîne. Ji ber di vê qadê de ji bo xwe nirxandin û dest girtina mirovan herî derfetekî xwe çareserkirinekî bînîtî dide.  

     CÎHAN