FELSEFEYA PKK Bİ YA HEYÎ RE TÊR NEBÛN

HER TİMÎ, HÎN ZÊDETİR HİZİRÎN Û SERKEFTİN E!

 Helbet mezin axaftin, peywendiya xwe bi mezin guhdarvanî û şagirtîbûnê ve heye. Heya hêza gundarkirina şagirtan û têgihiştina xwe lewaz be, axaftina me yan pir zêde wateyek venabêje, yan jî ji qîmeta xwe pir tişt wenda dike. Dinavbera mede yek jî pirsgirêk heye.

Çalekiya partî birê ve dibe gelek mezin e, lê yên viya têdigihijin pir biûk in yan jî yên di rewşa têgihiştin û şer kirinê de jî wekî cûcene. Helbet di vir de guneh neyê kesayetê ye. Ev, jêdera xwe di rastiya neteweyî û civakî de dibîne. Ev we ew qas bê angaşt û wate kiriye ku rexneyên me tev encam nadin. Pirsgirêk ne inyeta başbûn yan jî nebûn nîne, pirsgirêk ne cesaret kirina şer e yan jî her tiştê xwe dayîne jî. Pirsgirêk mezin afirandin, mezin têgihiştin û ê heyî ticarî ne ecibandin hîn zêdetir hizirîn, xwestin û pêkanîn e.

Li gel me ger şoreş mîsoger wisa be dê bie serkeftinê. Yan jî feraseta we ya bi heyî ve bes mayîn, li roxmî hemû dildarî û canfedayî ya we, bi binkeftinekî nebaş re encam girtin jênerevîn e. Nebûna we a  mirovê çalekiyê a mezin diafrîne bê şansî û belengaziya we ya mezin e. Mirov her li we dinêre diêşe. Ew lewazbûn û neçariya we a di warê îdabûnê de qîr qîr di qîre; dibêje “ ez ev qas im, pir hêvîdar nebin ji min”. Di vana tev de inyeta we ya pir baş, kar hîn zêdetir trajîk dike, tîne rewşekî dilê mirov pê biêşe. Mînak hun dikarin bi min re heyecan bigrin, di ramanên we de, hêviyên we de û rihê we de divê derfeta jiyanê were dîtin. Lê bi roxmî bi hezaran ji we li hember min in lê heyecanek mezin min nagre. Ji ber ku angaştekî, hêrsek û çalekiyekî we rê li ber vê veke, nîne. Helbet ev jî trajediya min e. Tengaviya min pir mezin e, em bêjin jiyana biêşe, ez neçarim ku bixwe bixwere bes bibim. Ez neçarim xwe bikim xwediyê çareseriyê û xwe birêve bibim. Tenê şer bidijmin re na, neçarim ku bi serkeftî li hember xwe jî şer bikim.

Hun şer çi dihesibînin? Birastî jî hun nikarin di kêlaka şer re jî derbas bibin û ev jî jêdera xemgîniyekî hîn mezintir e. Rewşa we ez bi deh saliya xwe re dipîvim; ez we hîn bê tevgertir, bêheyecan, bêxwastek dibînim. Divê em vê sirê vekin. Ev ne çarenûseke. Pêwîste her tiştê ku we aniye rewşekî wiha em jê hesab bixwazin. Dibînim ku hun pir di tirsin li rastiya xwe binerin. Hun di rewşekî hew qas bênaverok, heşifî, bêhal û bêberhemdene ku hun nikarin hêza li xwe nêrandinê bidin nîşandan. Li ser vê ra jî bi derewan hatiye pêçandin. Bala xwe bidinê felsefeya we a civakî-hêvîdarim ku hun dê dersa felsefê bi rastbînî bi şixulînin, ev e; xwe ji rastiya xwe ya heyî cûda dayîna nîşandan, heta bi rastiyê re dinava peyveke pir berovajî de jiyîn! Belê, ev di we de herî taybetmendiyekî felsefîk ya bingehîn e. Di me de felsefe wekheve-bi xwe karîna cûda dayîna nîşandan ve. Ev felsefeyek bêşans û pir talûkeye. Di rastiyê de mirov dikare ji vê re bêje bêfelsebûn jî. Ji yê nêzîkatiyekî xwe yê pir bihêz ji jiyanê re nîne, mirov dikare bêje ku ji nêrîna cîhanê jî xizaniye.

Gava ez dixwazim we bandor bikim xwe hertimî di lêpirsînê re derbas dikim. Ez divê dunyayê de çima heme? Divê ez bispêrim çi hebim? Sedemên min ên heyînê çiye? Heya ku ez vana nehizirim negengaze ku ez bijîm. Lê xwe bihizirin, hun pir zûde ketine nava înkara jêderên xwe yên heyînê. Ji ber hun ji lêpirsîn kirinê direvin, bi derewan, xapandinan, xefletan ser girtin ango pêçan jî hun weke felsefeyekî jiyanê destdigrin. Hun di bingeh de dibe ku ji ber ji feraseta felsefeyek sexlem dûr in wenda dikin. Ew feraseta felsefeya ji were tê ferz kirin ji ber gişt bavikseleriye ku ev jî di me de bi temamî jêdera ketina civakî ye. Dîsa dibin hemû cûre bandorên kolekirinê a serdestiyên biyanî de kesayetek stuyê xwe tewankere. Ev jî heşifîn û ji afirandinêye bi temamî bingehî qûtbûna ferasetekî ye.

We nêrîna xwe ya bingehîn  ji bo azadiyê di bingeh de wenda kiriye. Wekî hun bê felsefe hatine xwedî kirin û felsefeya we ya dijmin e. Divê ez eşkere bêjim ku çalekiya min a herî mezin, hîn min xwe naskir nasnekir, nêzîkatiya bi talûke a  li hember cewherê mirov min nerazîbûna xwe da nîşandayîne. Û dibîra min deye. Di têkiliyê min yê bi zarokan re de, bi malbatê û her çû bi civaka gund re min hema nakokî jiya. Min got divê ez weke van nebim û bi xwe cûda dayîna nîşandan re min destpê kir. Gava hemû kes hewla bi yê din re baş jiyîn, texlîtê bavikselerî û duzenwariyê dibûn, ez ketim nava lêpirsînekî pir mezin. Gava em dixwazin li ser vê bingehê avabikin, lê hun li berovajiyê vê, pergal çi dixwaze, pergala bavikseleriyê çi ferz dike we xwe di wê de razand.

Encam, ha îro bi we re ew kesayeta ku em pêre şer dikin, a nayê partîbûnê, artêşbûn, serkeftinê, nayê jiyanê û kesayetek nayê xweşîkbûnê dibe; ev hatina rewşeke pir bipevçûn, nakokî û girêka kor dibe. Ger qelsiyên we ên pir mezin neba, ji xwe di rastiya we ya şer û civakî de ev qas lewazî nedihat jiyîn. Ger kesayetên we yên sexlem heba, hun dê ketiba rewşekî ev qas dilşewat? Dê karên partî û têkoşînê hew qas bi xeletiyan derbas biriba? Lê a herî nebaş jî xwe wisa pejirandine. Wekî ku ez li roxmî ev şerê mezin jî hîna xwe naecibînim, ji bo ezê xwe çawa biserkeftî bikim jî dinava lêkolînekî kûr deme. Lê hun ji difna xwe mûyek jî nakşînin.

Dê çi bibe? Bivê pîvana ecibandinê re bibe bibe, berê li hemberê Îslamiyetê, li hember herî şoreşa mezin ji perestina pût an, ji birina pût perestên baş ên biçûk wirdetir hun nikarin biçin. Li gorî we hun ketine meydana şer, lê bidîtina min hîn cesareta ketina meydana mêraniyê jî, heta baweriya wî, peyvên wê ên destpêkê jî hîna hun nikarin bixin devê xwe ango bînin ziman. Her dihizirim dibêjim riyekî çawa ji van re xîz bikim û divê bimeşînim, ji ber vê jî ez xemgînim. Ji ber hûn jiyanê li ser lingan wenda dikin. Di vê mijarê de bi hinek kirêtiya xwe, rebeniya xwe û bi binkeftinên xwe wenda dikin.

Bi ji derve de zextandinê re, zorandinê re û bi teşwîq kirinê re kesayetek bihêz dernaxîne holê. Yê di ramanê xwe de mijulbûnên pir mezin nîne, di rihê xwe de tengavî û hêrsên mezin nîne, ên çavê xwe nadin hedefên mezin, bi ji derve de ti dehfandin û berjewendiyan re nakeve riyekî pêşketinê. Ji bîr nekin ku bi were her kêlî bandorkerên me ên pêşdeçûnê wisa sivik, ji devre de dehfandin û bi teşwîqan dibe. Mîsogere ku li ser vê bingehê ji mişekarekî klasîk wêdetir hun bibin kedkarek jî, bibin kardêr jî, kesayeta we jî ji wêna wirdetir pêşnakeve.

Gava hun felsefê mûneqeşe dikin, dibêjim xweziya we bizanîba nîqaş bikin. We xwe di feraset de zincîr kiriye. Emrekî tev jî, sedsal jî bidome, em di qatê wê ser zêde bikin, bivê felsefeya girêkor re, bivê feraseta xwe ya jiyanê re mîsogere ez bihêvî nabim. Ez çiqas hewl didim we bandor bikim. Encam, ji ber vê sedema girêkor a felsefê re herî xebatên binirx jî ji bêwate kirinê wêdetir naçe. Helbet taybetmendiyekî vê ya girîng jî pir xweperestbûn e. Ev kêfiyetî, ezezetî, dîsa dibin bûyera evîndariya xwe de felsefeya diraze ya herî kêm xwestin, a herî bêhêz xwestin, a herî ji hêz ketî, helbet di encam de a herî binkeftî pejirandine. Herî kesayetekî we yê bijare, mînak rayeyekî partî gava girt, ji ber sedema nêrîna we a min di vir de gotibû di demeke kin de ji xistinê wêdetir naçe.

Di raye ya PKK’ê de, rastiya PKK’ê de bingehekî felsefî heye. Çi qasî were înkar kirin û hun negihijin pêwîstiyên wî jî, bi hewldanekî pir mezin ew nêrîna felsefîk a em dixwazin desthilatdar bikin û teşe dayînekî li gorî wê heye. Lê yên xwe xistine nava viya, ketine nava raye ya vê û yên xwe xistine bin berpirsyariya vê de, dibingeh de ji ber lihevbûna wan ê felsefîk nîne, di wateya ku min aniye zimande-hîn rasttir jî em dikarin bêjin ezezitî-bi ezezitiyekî bênaverok re ji ber xwe ferz dikin, di demeke kin de maşîna (aşınma) partî derdikeve holê. Tunebûna pêşengtiya partî tê jiyîn.

Halbûkî di PKK’ê de felsefeyeke bingehîn a ferasetê heye. Ger tu xwe biwî re ev qas biezezî ferz bikî, hîn piçek pêşketinên dijmin çênebiribe jî tu dê wenda bikî. Bi vê felsefeyê re ancax di hindir de binavê dijmin hun qelê fetih bikin. Hun dê dawiya vî bikûrahî fambikin. Êdî bi vê felsefeya kesayetê re a li ser civaka me desthilatdar dibe, dikare sîxuriyekî herî baş a objektîf bike. Bal bidinê, civaka me dibin dorpêçkirina rojane a dijmin de wenda nake. Di rihê wî de, mejiyê wî de qaşo feraseta jiyanê a têde hatiye çandin sedema herî bingehîn a binkeftin û wendakirina wî ye. Civaka me ne tenê hatiye fetihkirin, piç piç bûye, pir xalên kêm ên sparek maye.

Gelo birastî jî hêzekî we ya felsefeya partî fam bikin heye? Ev pir girîng e û pirsgirêke kî pir mezine. Nebêjin felsefeye û derbasbibin, divê hun şer li vir bidin. Hîn tê bîramin, perwerdeyekî min yê cidî yê felsefê nînbû. Biagahiyên felsefê a parçe parçe re mijûl dibûm, dîsa ew qas zêde agahiyên min ên olî nînbû. Lê min hindek bandoriyan dijî. Demek wisa bû ku êdî min xwe pir zehmet li ser piyan digirt. Bêbaweriyekî pir mezin, dudilî ew qas hindirê min qewirand ku, hêza ti kesî a bikare min li ser piyan bigre nînbû. Ez bawerî bidim kî? Bispêrim çi û bijîm gotinê re xilasbûm, hema hema ez çûm.

Salên lêgerîna min a felsefî heta pileya dawî biêşbû. Wekî min gotî hem hêza min a têgihiştinê lewazbû, hem jî min çi qas hewla hûrkolînê dabe jî asta min a çandî dest nedida. Wê demê dema min eleqeyek bisînor ji sosyalîzmê re dida nîşan, helbet ev lêgerîn bes nedikir. Ji bo felsefe were têgihiştin xwedan tenê jî bes nake. Peywendiya viya bijiyanekî pratîk a pir alî ve heye. Ji xwe jiyana pratîk bixwe dê te bibe felsefê. Dê te bibe feslefeya yan erênî yan neyînî, yan azadî yan jî koletiyê. Wisa texmîn dikim ku şereke we a felsefî çênebûye. Hîn rastirîn, bêyku têkevin ferqa pergala desthilatdar wekî çi daye we, we jî wî ya pejirandiye, bel ku jî dibin zihniyeteke ji dema koletiya kevin hîn zêdetir talûkede we teşegirtiye. Ji lewma jî hun pêdivî bi felsefeya azadiyê nabînin. Ev ferasetekî temamî ji serî de biwe dide wendakirine. Niha çima nîqaşên mezin ên raman ango hizir nayêkirin? Ji ber hîn di we de bingehekî ne siyasî, neleşkerî, ne jî felsefî nîne, di nêrîna wê ya bingehîn ji cîhanê re ji ber nêrîna xwe têrkirinê hîn nehatiye rûnişkandin, hun qet nikaribin ji zanistiya polîtîk û askerî fambikin, famkirina we jî ger bibe heya pileya dawî ji agahiyên ziwa wêdetir naçe.

Rêbertîkirina min ji pêşketinên siyasî û askerî ya heyî re jî ji nêz de peywendiya xwe bi nêzîkatiya min a felsefî re heye. Ger ferasetekî bingehîn a min ya felsefîk nebe, nikarim çareseriya ev qas pirgirêkên giran ên siyasî û askerî bigrim serxwe, nikarim vî şerî jî bidim meşandin. Lê di we de tam berovajiyê vî, binavê raman û felsefê nabêjim maşîn jî , felsefe ne rewşeke heyîna xwe ye. Heta partî hinek fikrên partî ferzbike, ji wî ya jî rev û bi vî awayî qaşo hun bûyîna mirovê çalekiyê dihilbijêrin. Kes, çi qasî ji raman qût be, hun dinava nêzîkatiyekî ev, dê pratîkbe dene û dinava pir nêzîkatiyên bitalûkede xwe pejirandina we mijara gotinêye. Bala xwe bidinê, di her şoreşeke mezind e pevçûnên pir mezin ên fikrî hene, pevçûnên olî hene, pevçûnên mezhep hene. Ev pevçûnên ferasetane. Yên li ser bingeha feraseta xwe şerekî bihêz nade, di pêvajoya pişt re de jî bihêz nabe û serkeftî jî nabe.

Di rastiyê de bidersa felsefê re bimîsoger emê hewla vê tişta he îspatkirinê bidin. Bihêz nêzîk nebûna we îro ji pirsgirêkên siyasî û askerî re, mezin nîqaş nekirina we, ji lewra jî çênekirina civînan jî peywendiya xwe ji hejarbûna we ya felsefê digre. Bi vê rewşa xwe ya heyî re her gavekî we yê pratîk ku hûn bavêjin ji xetimandin û korbûnê wêdetir ti encam nade. Ji lewra jî riya çareseriyê, biqandî avêtin ango xwe ji felsefeya koletiyê xilaskirinê, ji nêrîneke bingehîn a rast ji cîhanê re jî derbas dibe. Ev diwateyekî çors (kaba) de, di şêweyekî ku prensîbên koletiyê de nabêjim. Felsefe, bitaybet jî klasîk di pirtuka G. Polîtzer de aniye ziman, min xwend, lê hindek agahîbûn. Lê wekî ku min daye diyarkirin şerê eslî bi daraziya civakî re û şer re me da destpêkirin. Ne ku mirov nikare ji pirtukan sûd bigre, lê pirtuka bingehîn ango esas ya jiyanê ye.

Jiyan birastî jî dibistanekî mezin e. Jiyan di heman demê de dibistanekî felsefê ye.

Mînakên vekirî ezê bêjim; di şertên ku ez têde çêbûm, pir zêde bizanebûn nebim jî, nespêrim pirtukan jî min ne dieciband. Li gorî min diviyabû ku ev wisa neba.

 Min digot em çareseriyan pêşnexînin. Ev tenê xwastekek bû, lê xwastekek girîngbû. Ez bitiştên malbat dan min, civaka gûnd û pergal dayî ve têrnebûm. Ev nêzîkatiyekî felsefêye, bes nabînim,  têr nabim. Her ku hêza min zêdebû, agahî ango zanyariya min zêdebû hîn zêdetir xwastek pêşdikeve. Helbet hîn zêdetir xwestin çiye? Ez welatek dixwazim, gelek dixwazim, jiyaneke nû dixwazim. Her ku ev pêşketin, başe, pirsa tu dê viya bi çi bikî xwe ferzkir?

Pirsa tu dê viya biçi bikî vê tişta he tîna bîra me; ezê bihêzê bikim. Bihêzeke çawa, hêz dê çawa çêbibe? Va dê bi vî rêxistinê re, partiyê re û van têkiliyan re çêbibe.  Ev hemû pir balkêşin, pêwendiya xwe bihev re hene. Ê ku dibêje, “dixwazim, a herî baş, herî xweşîk dixwazim, lê hêza min a pêkanînê nîne” binakoke, bêvac (tutarsız) e. Mezin xwestin, diheman demê de pêkanînekî ango kiryariyekî mezin jî ferman dike. Ev vekiriye. Diberovajiyê viya de va ew daxwaz û arezûyên li ser civaka me desthildarbûye re pêkanîn dinavbera van tiştên dixwazin û yên pergalê de derewkerî û bêastebûn tê jiyîn.  Li piştî wê re jî şêwaza bergerandin û parsektiyê pişt piştî hev tê. Dîsa ji ber perwerdeyekî wê yê bingehîn a felsefê nîne, hun vê nakokiyê dijîn.

Mezin xwestin mijûlbûnekî mezin dixwaze.

Mînak artêş tê xwestin, ev li gel me biqandî nan û av pêwîste. Talûkeyekî pir mezin a tevahî hêviyên me ên jiyanê, heya heyîna jiyana me û nasnameya me tune dike heye. Niha kelemên li ber hemû lêgerînên me yên felsefî disekinin hene. Sedema me heyîna me tehdît dike. Ger me viya famkir, dibingeh de viya bihemû aliyên xwe ve bide hesandin. Wê çaxê dê çi bikeve rojevê? Tu dê bêjî “ divê ez vê talûkêya mezin çawa derbasbikim? Heya talûkeya mezin neyê derbaskirin ez nikarim ti xwastek û hêviyên xwe pêkbînim”. Tu dê bêjî “ti xwastekên min pêknayên, ti hezkirinên min nabin, heya ez nikarim nanekî bitendûrist jî bixwim, nabînim. Ji ber dibin gefê de ye” ev jî rast e. Heger we vana tev baş famkiribe, wê demê hun dê bêjin li hember li gorî talûkeyekî mezin wê demê hewldanekî mezin jî dixwaze.

Talûkeya mezin çiye? Dibingeh de em dibêjin dewleta mêtînger a Tirk yan jî weke hêza wê ya herî şênber artêş, artêşa şerê taybet a faşîst em dibêjin. Hêzekî her tiştê ji destê me digre heye. Va di berê de digotin cinawar, mar, nizanim artêşên îşgalê digotin, yên a niha ji wan hîn zêdetir talûkeye. Cenewarên berê belku yên lewaz didaqûrtandin. Lê di cihekî din de yên bihêz derdiketin di wan axan de, ji bo wî gelî dikarîn pêşketinekî çêbikin. Niha topyekûn gel xilaskirin û welatekî wêrankirin e; mirovan jî, heya mejiyê hestiyê xwe xistine. Şêwaza teknîk û mêtîngeriya niha viya dike. Wê çaxê, talûke hîn mezintir e.  

Wê demê tu dê encamek çawa ji vê derbixinî? Divê tu encamekî “divê ez xwe pir fambikim, nasbikim, xwe birêxistin bikim” derbixinî. Ger tu li gorî mezinbûna dijmin viya bikî, tu dê bigihijî encama “ dijminê min mezine, ji bo ez jî viya derbas bikim mezinbûna tê xwestin, dixwe de avakirin şert e”.

Ev pir eşkereye. Wê demê divê tu mijûlbûna xwe ango têkoşîna xwe mezin bikî. Biqandî tu dijmin bixinî, mijûl bibe heya li cihê wî biqandî hêviyên me pêkwerin nûbûnan biafrîne! Tu dê çareseriya van dixwe de bibînî, bawerbikî, bizanî, bikî, ger tu bivacbî li hember pergala heyî yan jî ji bo feraseta azadiyê tu dê viya bikî.

  Wê demê felsefe wisa ferman dide ji bo nêzîkê pirsgirêkê bibin. Hîn rastir felsefeya azadiyê wisa ferman dike. Ji ber vê divê mirov bixwe bawer be. Mirov herî teknîka mezin e, ger bixwaze ji bombeya atomê hîn bibandortire. Gava em dibêjin teknîka herî mezin, dîsa dema em dibêjin biqandî bombeya atomê bibandore, hun dê bêjin “başe, çawa dibe?”. Ev bixwe rêxistinkirina kes re gengaz dibe. Ji ber felsefeya dijmin li ser we serdeste, tişta hun dibêjin ezezî dirastiyê de înkarkirina rêxistinbûnê ye. Di raman de, hest û di pratîk ê de jî, bixwe re bisînor mayîn mijara gotinê ye. Encam, bûyîna yekî reben e. Encam, çend ehbap çawişê wî hebe, hinek hawirdora wî ya malbatê hebe, tê wê wateyê hîn ji serî de mehkûmê bêhêzbûnê bûye. Ev ji ber felsefeya ezeziyê ye ku dijmin viya birojane xwedî dike. “Malbata te hertiştê ye, karmendiyekî biçûk her tiştê te ye”. Ev felsefe dê bime bide wendakirin. Armanca wî biçûk, rêxistina wî biçûk, çalekiya wî biçûk; xwe yan diparêze yan naparêze. Felsefeya azadiyê berê hertiştê dizane ku bi vê ezeziyê re, xweperestîbûnê re tiştek biser nayê xistin. Divê tu bêjî “pêwîste mezin were şerkirin”. Mijulbûnekî mezin dixwaze, hêzeke mezin dixwaze, artêşeke mezin dixwaze.

Artêşa mezin çawa çêdibe? Bihêza îqnakirin û perwerdekirinê re çêdibe. Negengazeku artêşa azadiyê bi dar ango şiv çêbibe. Îqnakirina mezin, propaxandayekî mezin, xebata îqnakirinekî mezin dixwaze. Têkilî derxistina holê û pêşxistina têkiliyan ferman dike.

Bihizirin, hun wisa dikin? Na. Peywendiya we bifelsefeya azadiyê re lewaz e. jibîr nekin, heya hun ji xwe rêvebirinê jî acizin. Tê wê wateyê ku hun diher aliyekî de dibin bandora dijmin dene. Hun di hewayekî wekî “ez ne li aliyê dijminim, ne jî aligirê şerê azadiyême, ez lialiyê xweme” dene. Ev jî derewek mezin e. Li aliyê xwebûn, ji ajanên dijmin ên objektîf re, askerbûna dijmin re lîstin e.

Ev pir eşkerene. Çeka viya çiye? Xwe xapandine, xeflet e. Hizra xwe heya pileya dawiyê jêçûyî û belave, arezûyên xwe pir paşverûye. Bihizirin, felsefeyekî cixarê, bişorbeyekî sivik re têrbûn, bi yek du ehbap çawiş re besbûn û di têkiliyan de xweşîkbûn û liqelîtebûnê negerîn… qey rewşa pirek ji we ne wisa ye? Ev dê çalekiyekî mezin biafrîne? Dê rê li ber hestên mezin veke? Ji lewra jî ev, nikare rê li ber hunera polîtîk û askerî vebike. Dîsa nikare rê li ber welatparêziyê jî veke. Ji were bimîne ev çarenûse; hun dê bêjin “em wisa çêbûne, dê wisa jî biçin”. Lê min daxuyakirin ku ev newisa ye. Ev rewşa ku bitemamî berovajiyê bêrîkirinên bingehîn ên azadiyê yên mirovane, dema rastiya civaka me a koka xwe dispêre sedsalan û wêdetir ku dibin îşgalên biyaniyan de biawayek trajîk teşegirtine, dibe mijara gotinê, pir çelexwer, bênaverok, pir ezez û biqandî ezeze jî weke encama felsefeyeke pir bêhêz yan jî rastiyekî civakî ye. Bi qasî ku hun dixwazin dikarin bixin qilifên cûda, hun nikarin ji vê daraziyê xilas bibin. Bitaybet dinava we de yên dibêjin “dinava refên partî de ez qet pêşnakevim, xetimîm” ezeziye, biqandî ezeze jî dibin hemû seknên ku nayên rêxistinê de ev nêzîkatiya dijmin mijara gotinê ye.

Nepejirandina  vê, pêwîstiyekî felsefa me ya azadiyê ye. Ne tenê we, ew dinyaya ku dihate ferzkirin jî min nepejirand. Divê hun viya têbigihijin. Hela ger hun xwe ji bo berendamiya Rêhevaltiyê di deynin holê, qet nekevin vir yan wir. Ev tev tê wateya me hevbevşê derewên xwe kirine. Wekî axînên “ez ji ber vê sedemê pêşneketim, min hêza xweya raman pêşnexist, ji ber vê sedema he ez rebenim, xetîmîme” tev derewin û curetkirina van derewan li ser me ferzkirine. Birastî jî, ev bêrêziyekî mezin e. dirastiyê de helwesteke ku divê qet dinava refên me de nebe ango tunebe, lê di heman demê de helwesteke herî zêde tê dîtin.

Hun nikarin heşifîn û koletiya weke qîrê her aliyê me girtiye biparêzin. Hun nikarin bahane ji viya re bibînin, qet nikarin parêzvaniya vî bikin. Dibe ku pir zehmet bibe, lê bidîtina min têkoşîna herî  pêwîste. Dihizirim, dibêjim têkoşîn hertişte. Ji dervey vê her tiştê ku peywendiya xwe bijiyanê ve heye netiştek e. dibêjim ile têkoşîn, ile têkoşîn. Ji dervey viya ti tiştekî ku me bîne serxwe, dewlemend bike nîne. Heta têkoşîn têkoşîna şoreşê ye. Di têkoşîna me ya şoreşê de ev şêwaza şer hertişt e. Tiştên ên bijiyanê ve eleqederin netiştek in. Felsefe ev e.

Ez hewla xwe naskirinê didim; kî me, çi me, çawa hatime vê rewşê? Ez bitêkoşînkirinê ve hatim vê astê. Mijulbûnekî mezin min da; mijulbûnekî wisa ku niha biserê xwe teqandinekî mezin e, weke bombeyeke. Bipergala xwe ya rêxistin daye çêkirin re, şêwaza xwe ya çalekiyê re, bişêwaza jiyanê re hun dibînin, her roj hema bombe tên hilberandin ku viya ez hema wisa nabêjim, dijmin jî her roj dibêje, “teror tê afirandin”. gotina dawî ya emperyalîzmê dibêje jî, ev e, kesayeta terora mezin diafrîne, navend!” ev tê vê wateya he: kesayeta mezin a têkoşer! Û ev tê afrandin. Li gel me, di rastiya civaka me de bişêweyek dîtir ti tiştek nayê çêkirin. Bêtêkoşînî ya herî nebaşe. Ev lihevhatinên ku me behs dikir,  xweger (uyurgezer), bêîdabûn, kûrnebûn, hemû vegotina bêtekoşîniyê ye. Ev jî tê wateya nebûyîna tiştek. Pirsgirêkên we yên şêlû ku dişibin viya pir hene. We kesayeta têkoşînê esas negirt, ger ev bingeh hatiba girtin, we her roj têkoşîn kiriba, we dê bikarîba çareseriyê jî, derxistiba holê.

Divê hertişt ji bo têkoşînê û têkoşeriyê be. Ev têkoşînekî dihizir de, pratîk de, rêxistinê de, têkiliyê de, ango di her wateyekî de ye. Di encam de dê ev têkoşîn we di her aliyekî de afirandiba. Wê yê herî paşverû jî, bihêz kiriba. Hinek şêwazên we yên têkoşînê, hinek nêzîkatiyên we, şêwazên we yên jiyanê hene. A herî xeter jî, di vir de ye. Xwe xapandinekî wekî hun dê bizanin bijîn, wekî derfên jiyankirinê hene, heye û ev jî pir berbelav e. nêzîkbûnekî weku têkoşîn pêwîst nîne heye. Na. Têkoşîn li gel me şêwazekî tenê ya jiyane ye. Şereke bi têkoşînê ve nehatiye girêdan, rêxistin yan jî, kesayetan nabe ti encaman. Jiyanekî ji derveyî vê dê bibe koletiya zilam, di roja mede bibe xiyanetê yan jî bike qontrayê dijmin. Rêya viya ya navîn nemaye. Gotina , “ez hinek ji xwe re jiyanbikim” tê wateya “ez hinek dijmin bihêz bikim” e. Hinek kêfa xwe, hinek ezeziya xwe jiyankirin tê wateya, dest ji artêşê berdane. Gelo di vê wateyê de hun dê li ser riya rast a jiyanê de, riya rast a şer de biçin? Pirsa sotîner ev e. Hun dê wêrekbin, ev şerê hindir dixwe de dijwar bikin? herî pirsa sotîner ev e. A herî xirap jî, wekî vê pirsê nekirin bersîva viya nedayîne, wekî ku min daye diyarkirin di rewşekî jiyankirinê de nebûyîn, lê wekî dijî nêzîkbûn û xwe xapandine. Tişta we de pir berbelav ev e.

Bitaybet tişta ez di kadro de dibînim ev taybetmendiya xwe xapandinê ye. Kesek niha viya ji min re nabêje; heta ez niha çibêjim dê bipejirîne. jixwe bala xwe bidinê ez gihiştime sifeta mezinbûnê. Civak amadeye ango vekiriye ku tiştên ez dibêjim weke ol fam bikim. Lê bala xwe bidinê, ez şerê heqîqetê didomînim. Şerekî min yê mezin a rast di felsefê de, polîtîkayê de, bitaybet di askertiyê de û helbet hîn biawayek şênbertir di şêwazê rêxistinê de  heye. Xwe têxin dewsa me. Civak û partî amadeye ku hertiştê min fam bikin. Ez bawerim ku yên derewan bawerdikin, yên xwe xapandine jî hene. Heger rewş ango mijara we wekî ya me bibe, helbet xwe xilaskirin yan jî wendakirin jênerevîne.

Pirek dîktator, despot yan jî derewker dibêjin rêbertiya civakê wisa diber xwede derdikeve holê û weke felaketekî hildiweşin ser serê civakê. Lê em hîna dinava xwe de ji bo rêxistinbûnê çêbikin, ji bo şêwazê askertiyê bînin astekî jiyanîkirinê dinava têkoşînekî bêhempa a pêşxistina rastiya xwe dene. Ji pirsên wekî “çima ez paşverû û kêm im? Çima ez neçarim ku besbim?” re her roj bilêgerînan re tên bersivandin û dîsa jî, ev bes nake. Lê heke ji were bimîne hun ji xapandinan wêdetir naçin. Rêxistinê jî bixapîne, xwe jî bixapîne, artêşê jî bixapîne, di şer de herî lîstikên erzan bilîze, lê dîsa jî wekî şer dike xuya bike! Hun van jî dijîn. Encam, kesayetekî fermandar a pir bêbandor e. Bidîtina we kesayetek rêber, ê herî di hunera xapandinê de polîtîke. Jixwe li gel we siyasetkirin tê wateya, bigiranî xwe xapandinê. Heya jê tê bikare bixapîne yan jî bitirsîne, bizincîran bikarî bide girêdan, wê çaxê bû kesayetek polîtîk.

Lê binêrin, di rastiya me ya rêbertiyê de rewşekî gelek cuda tê jiyîn. Li roxmî hemû pêşketinan naecibîne, xeletiyan dibîne. Em li vir çi bêjin? Ji yên rojane pirsgirêkên siyasî û askerî dijîn ku em ji wan hezar kilometre dûrin hîn baştir dibînin û dinirxînin. Bi viya re jî bes namîne, ji bo çareseriyê derfet diafrînin. Li xwe binêrin, qet kêmasiyên xwe nedîtin, kêmahiyên xwe veşartin, a herî girîng jî ji pêşketinan revîn û ji bo pêş de neçûnê jî bahane derxistin heye. Herî Egîdê wî mirina herî erzan hêjayî xwe dibîne. Ev jî encamekî xirabe. Ji ber vê çendê jî li roxmî hemû hewldanan kesayetên bihêz dernakeve. Ev jî neçarenûseke. Ger bala we kişandibe, dema girêdayî şewazê rêbertiyê jî dimînin dikarin viya bihêsanî derbas bikin.

We dinava xwe de lêgerînek û heta derfetên pêşketinekî dispêrin pirtukan  jî nedît. Wê demê wate bidin Rêbertiya ku şênber diguherîne, pêktîne. Rêbertî di vê mijarê de tê çi wateyê? Di wateya felsefê de be jî, bi serê xwe bihezaran pirtuk xwendinê re tiştên ku hun nikarin li roxmî vê bikin, di bêhnekî de pêkanîne. Vê derfetî dide. Di van demên dawî de di civaka Kurd de guhertinekî mezin a felsefî ku çêbuye, heta dinava civakên dijmin de jî, yan jî guhertina civaka ku dibin bandora desthilatdarande ye hun dê çawa binirxînin? Birastiya Rêbertî ve ev guhertineke mezin a felsefîk e. Nêrînên wan, lêgerînên wan ên jiyanê hîn ji zûde gûhertiyê. Wê çaxê Rêbertî biserê xwe pêkhênerekî felsefêye. Jixwe derfetên civaka me ya xwendinê zêde nîne, kûrbûnekî wan a çandî nîne. Nikarin felsefê çêbikin. Lê Rêbertiya ku çêbûye re tu dê biceribînî ku ji bo vê valetiyê derbas bikî, tu dê polîtîka û felsefê nav hevde bijî.

Hêza me ya partî her çend viya nebîne jî, mirovên zanyar hîn ji zû de dinirxînin ku guhertinekî felsefî a mezin çêbûye. Dîsa tu nabêjî kadroyên polîtîk cûda, fermandarên askerî cûda, dê hemû di vê dibistanê re derbasbibin. Ango dê hemû dinav hev de bihevre bibin yek û were dakeve meydanê.

Çima ev wisa ye? rastiya me a civakî, şêwazê desthilatdariya li ser wê viya ferz dike. Di partiya me de jî li dewsa têgihiştina vê rastiyê û pejirandinê, tê gotin “hizirîn zehmete, berde, polîtîka zehmete, berde”. Şunde çi dimîne? Serhildêriya gundî! Pir zêde nirxekî serhildêriya gundî nîne, reaksyone û li hember artêşa birêkupêk a heyî temenê xwe yek saet jî nîne. Niha herî nakokiyekî me ê girîng, derbaskirina asteya reaksyonên we yên ku serhildêriya gundî jîi derbasnake ye, we gihandina şêwazê şerekî têknaçe, bişêwazê wê yê polîtîk ve girêdane. Berevajiyê vê hun niha di devê dijmin de ne pariyekin jî. Çima hun dê çavê xwe ji rastiyan re bigrin?

Heke niha ev hemû tiştên hatine ziman rastbin, jixwe ez vê îspat dikim ku, gelo hun dê li tevî vê dibistana me wisa bipejirînin? Ez di naskirina we de zehmetiyê dikşînim, ger pêwîst be ez dê eşkere baxivim, hun şagirtê çi ne ji bo min êdî bûye rewşekî tevlîhev. Herhal qabîliyeta we ya guhdarkirinê jî tunebûye. Em ji we hêza guhdarkirinê dixwazin tiştekî pir zêde naxwazin. Herhal hun ji koleyek zêdetir xirap kirine. Ger bala xwe bidinê, me di nava partiya me de koletî hilweşand. Yê dixwaze bi qandî ku dixwaze dikare biaxive. Lê em dişopînin, mînakên herî berpirsyar jî, di civînekî cidî de nikare nîv saet jî biaxive. Axaftina wê jî, weke zimanê ezop e, nîvçe ye. Çima? Ji ber hun di rewşekî nenas de ne.

Bala xwe bidin ser, ger hun rastiya Rêbertî bînin li ber çavan, hîn di roja destpêkê de heya a niha yek zimanê axaftinê heye. Gotina yek ji dayîka xwe gotiye “nan dixwazim” yan jî “ dixwazim derkevim çiya û li gorî dilê xwe bigerim” bûye. Dema dayîk reaksiyoneke erênî neda hêza destpêkirina çalekiya mezin dide nîşandan. Tuyî li hember van xwastekan derdikevî, wê çaxê bibînê dê çi were serê te! Ji viya şûnde min lêpirsîna dewletê kir. “hêy dewlet, ez viya dixwazim, ger tu ya tê xwestin nekî, bibîne dê çi were serê te!” Rêbertî ev e.

Ger bala we li ser be ji bo her yek ji wan em hem pir axivîn, hem jî me pir kir. We çi kir? “pir şikur ji te re, xwedê te îro min ji malbata min, kalkê min, dewleta min xelaskir. Çi bextewerim!” felsefe ev e. Di rastiya Rêbertî de ev nîne, nabe jî. Ger bibe dê şer û pêşketin bisekinin. Ji ber vê çendê jixwe civak dipejirîne ku li ser bingehê baweriyê nêzîk bibe. Ango valetiya xwe ya felsefî bişêwazê Rêbertiyê re pêşwazî dike. Ji bo we kevin be jî di vê demê de ya herî derbasdar e. Nexwe hun jî dikarin pêkhatineke felsefî bişopandineke sexlem a Rêbertiyê ve çêbikin. Pir zêde derfetekî we ya xwendinê nîne, pir zêde derfeta we ya xwe lêpirsînkirinê jî nîne, wext nîne. Ji ber sedema şertên şer herî şopandinekî mezin a Rêbertî herî riya ji bo we derbasdar e.

Rêbertî felsefeya kombûyî ye, felsefeya ku tê pêkanîne.

Dibistana felsefe dibistaneke pir zehmet e. Di demên cûda cûda de ev dibistan ancax di sedsalan de çêbûye û şagirtên xwe jî di seretayî de tenê xwendekarên felsefêbûn. Derfetên xwe yên ku nêzîkî şer û polîtîkayê bibin nedîtibûn. Ev encama bandoriyan piştrebûn. Îskender ji Arîsto bandor bûye. Lê ev bandorbûnekî neyekser e. Di qada leşkerî de vê felsefê daye pêkanîn. Helbet ew qas jî dixwîne, li roxmî vê cuda ye, ango Arîsto cuda, Îskender cuda ye. Niha di dîrokê de ev dibistanên wisa hene.                                                                                               

Fîlozof cudane, pêkhêner jî cudane. Di me de jî her du di heman wextî de di rewşekî pêkanînê de ne. Ez neçarim ku hem weke fîlozof, hem siyasetmedar, hem wekî berpirsyarê leşkerî bim. Çima? Ji ber ku şerê taybet destur ango fersendê nade ku ev valetiya heyî bişêweyek dîtir were tijî kirin. şêwazê mêtîngeriya ku tê pêkanîn te neçarê van qonaxan di carekî de jiyankirinê dike.

Partiya me divê wateyê de dibistaneke felsefê, dibistaneke siyasetê û dibistaneke şer e. Neçare ku hemû nav hev de bijî.

Di rastiya me ya civakî de demek dirêj me herîkîna felsefî neda destpêkirin. Jixwe qedexebû. Qedexeya raman hebû, hîn jî qedexe heye. Xebatekî siyasî serbest meşandin nabe, ew hîn zêdetir qedexeye, bi lidarxistinê ve tê cezakirin. Hela leşkerî hizirîn, li gorî rastiya me ya civakî di wê kêliyê de tunebûnê bi xwe re tîne. Li gel vê jî çiye? Tu dê destji raman berdî, ji yê herî baş yên dijmin zêdetir bibî nûker, weke leşkerî jî bûyîna herî leşkerekî baş yê dijmin, hem jî bibî leşkerekî kole ku qet nikarî biaxivî. Ev rewşeke pir vekiriye. Li dewsa viya wextê ku tu dê azadiyê hilbijêrî, dê rewşa te çawa bibe? Va dibistaneke felsefê ku bisedsalane tê xwestin ku çêbibe û divê were avakirin hun dê vekin. Wê çaxê divê hun bizanin bixwazin. Divê hun bimîsoger bizanibin hun dê ji kê û çima bixwazin. Divê hun têbigihijin û bidin têgihiştin.

Wekî ku min kêliya din got kesekê naxwaze, tênagihe ji bo min ne ti tişteke, a herî nebaş jî koleyek e, koleyekê hemdem, bimaske yan jî bihûsanan e(badana) ye, koleyekê bimakyaj e, koleyekê kedîbûye ye. Koleyên dema Romayê dibin tedbîrên taybet de dihatin jiyankirin. Bi tedbîrên niha re, bi koletiyên hemdem re gov hatine vale kirin, lê welat tev kirine gov. Bihinek rêbazên wisa bibandor re xwe azad dibînin û koletiyekî herî xirap jî dijîn. Koleyên Romayê ev qes bêrûmet nebûn. Dema Spartakusek derket mezin liberxwedan, rabûn serpiyan. Her derfeteke biçûk a berxwedayînê di dîtin mezin berxwedan. Dîrok her timî viya dibêje.

Lê di koletiya hemdem de, şertên emperyalîzmê de û dîsa ya herî xirap jî di şertên me yên welat de herî koletiyekî kirêt derbasdar e. Ji ber kes xwe azad dihesibîne. Hela yek jî weke mirovên hemdem, mînak dema wekî Emerîkiyek, wekî Elmanek cil li xwe dike û xwarin dixwe vedixwe, dibêje binere “ez jî wek we me”. Ev şêweyek mezin ê xwe xapandinê ye. Di rastiyê de rewşeke wisa nîne. li Roma çawa ku kole xwe bi efendî re yek dikir, ango didît û ev derewek mezin bû, wekî yên niha jî xwe wekî bi Emerîkiyek û Elmanek re wekhev dîtin jî ew qas û heta çil qat jî nirxandina derewek talûkeye. Lê va dibêje “ez jî wekî wî me; dixwim, vedixwim, li TV temaşe dikim, di kolanan de jî digerim. Çi yê wî hebe yê min jî kêm zêde heye”. Lê di rastiyê de ev xefleteke mezin e.

Elmanek mîsoger ne wisa ye. Bingeha wê/wî ya dîrokî, siyasî û leşkerî, çandî, dîsa wekî şexsî çêbûna wî hîn cudatir e. Kedkarên me yên diçin wir jî tenê heweskar in.

Di nava dorpêkirinekî mezin a xwe xapandinê de hatiye tengavkirin. Ev jî tê çi wateyê? Tê wateya koletiyek hemdem û pir xeter. Divê ev wisa were nirxandin. Ev dê çawa were derbaskirin? Tu dê viya red bikî. Ez nikarim vê jiyanê bipejirînim. Tu dê mezin red bikî.  

Di tengaviyekî mezin de ye, dibêje “azadiyê dixwazim, yan jî berê wê helbet ji ber xîzanan, ji bo nan çûyîna wir çêbûye”. Dibêje “nan dixwazim”. Li vir di desten xeribiyê de nan pir bitendûrist nîne, dişibe bişewkê xwedîbûna masî. Divê were gotin, ez di welatê xwe de nan dixwazim, azadî dixwazim, ji ber ku di navbera nan û azadiyê de têkiliyeke pir bihêz ango şidayî heye. Ev jî encax di welat de pêk were. Di cihekî din de ango cuda de azadî nabe. Ji ber di cihên cuda de vînên cuda hene. Vîna te ya azadiyê herî zêde cihê çêbûna gelê te, di çavkaniya wê de dibe. Ji ber vê yekê tu dê çêbikî? Tu dê arezûya xwe bihêz bikî. Tu dê bi rastî jî xwasteka xwe ya nan, xwasteka xwe ya azadiyê wisa bihêz bikî ku ji bo hêza te ya têgihiştinê pêşbikeve.

Dema hêza te ya têgihiştinê pêşket, dê hêza te ya pêkanînê jî pêşbikeve.  

Dîsa di rastiya Rêbertî de ew qas zelale ku yê nizane bixwaze û fêm bike, dê nikare tiştekî jî bike. Niha di nava partiya me de kadroyên ku xetimîne, kadroyên pêşeng ên ne afrîner eserê hemû neyîniyan e. Cewherê vê jî ev e: naxweze, tênagihe û rast nake. Weke felsefî, weke kirdeyî xwe miftekiriye ango kilîtbûye, di aliyê arezû de jî xwe çelexwar kiriye. Tê gotin “ka ez cixareyê xweşîk bikêşim hindirê xwe, ka ez hinek din ehbap çawîşî bikim, ka ez biçim li gundekî, hemşerîtiyê bikim, ka heke bihişê min bikeve jin-mêritiyê jî biceribînim”. Encam, tê wateya wendakirina me. Ji ber naveroka wî valeye. Bi cixareyekî, bi rayeyek sivik ve çawa mirov têr dibin? Di nava wî de fetihkirin nîne, di nav de rewşa bûyîna hêz nîne. Hewla xwe xapandinê, rêxistin xapandinê dide, piştre bi rêxistinê re rûberûyê hev tê. Bi rastî jî herî zilamên me yên navendî jî tev ji ber birêxistinê re rûberûyê hev mayîn çêbûbe tên lêpirsînkirin. Di rastiyê de tewanê wan bidehan car darde kirin e. Lê wesfa din a rêxistina me jî dadgehe. Ger di dadgehê de darde kirin hatibe dayîn, encam bigiranî bi riya islahkirinê ve encam girtine.

Ger hun baldar bin, doza me ya civakî û netewî, di rewşekî darizandinê de çend kesên ku ji dardebûnê xilas bibe nabînî. Tewanê wan tev dardekirine. Hun devji rewşa wê civakê berdin, di nava rêxistinê de jî rewş wisa ye. Ji pêkanîna pêwîstiyên qayîdeyan, heta felsefeya rexistinê, polîtîkaya rêxistin û ji nepêkanîna şêwazên şer yek du kes yan jê xilas dibe yan nabe.

Lê ji ber sedemên vê yên îslahker û xwe dayîna bexşandinê, yek jî paşvexistina cezayê ji ber nêzîkatiyek hîn rastir dibû, em we di dardekirinê re derbasnakin û naşkînin. Lê ji bîr nekin ku dîrok vê nabexşîne, ger tu negihijî armanc û arezûyên xwe te nabexşîne. Ev jî cezayekî giran e. Dardekirin şert nîne, dardekirin; ger tu têkçûyî, armancên te hate tunekirin, wisa tê hesibandin ku te herî cezayê mezin xwariye. Hem jî biherî şêweyekî xirap de pêkanîne.

Nexwe ji bo ji gunehbarekî wisa mirov rizgar bibe tişta were kirin pir girînge. Ger hun bêjin “ev çarenûsek e, şêwazê jiyanê wisa ye, wisa wekî ku tu dibêjî nîne” ez dê wê çaxê bêjim; ev rebeniya we ji bo çiye? Ji bo cixareyekî hun çil teqle davêjin, yan jî xwe didin ber, ji bo ehbap çawişiyekî ev qas sivik û erzan. Ezê bêjim vê kêtîbûnê tu ji min re rave bike. Heta herî darizandina mezin jî em dê li vêdera hev bikin: çima ev qas bêrêz î ji jiyanê re? Çima tu naxwazî bijî? Çima nabî hêza mezin? Çima? Ev jî darizandinek mezine. Tu nikarî bêjî ku “pêdiviya min nîne”. Ger pêdiviya te bi jiyanê nînbe here yekser bimre. Mirovê ku dibêje “pêdiviya min bijiyanê nîne” karê ku destpêkê bike xwe cezakirine. Lê bihizire ku hun tev dixwazin bijîn. Wê demê yê ku dixwaze bijî, neçare ku rêz bide jiyanê jî tu yî. Tu dê bikarî rêz bidî jiyanê? Rêz dayîna jiyanê li gorî pêwîstiyên wî yên azad bi wate dayînê re, wî ya li hember dijmin parastin û bixweşîkirinê re dibe. Dê di berovajiyê vê de çi bibe? Her yek weke bêrêzek, bimîsoger hun dê nikaribin derkevin li pêş mirovên azad.

Di rastiya Rêbertî de aliyên din jî ev in: kêm zêde heya ku tu xwe azad bikî yan jî di hemû demên ku xwe azad hîs nake de, wêrekîtiya derketina pêş mirovan nedikir, nediwêrî biaxive. Ji xwe şerm dikir, aciz dibû. Çima? Ji ber ku digot ez ne azad im. Çi dema ku karî peyva azadiyê kite (hece) bike û bawerkir ku dê bikare azad bibe, bawerkir ku dê bikare hinek tiştan bike, wê demê dikare gav biavêt, avêt. Ev pir girîng bû. Helbet ji ber pêwîstbû, viya biferasetekî pir mezin re pêşxistibû zûp zû têk naçe ango nediçû. Lê em li we temaşe bikin:  rewşa we êşa dilan e û bêşermiyeke mezin heye. Dema hun li ber xwe jî nexwedî nêzîkatiyekî rêzdar in, çi ye ev avêtina piyan (çalım)?

Ji ber vê yekê ez şêwaza we ya axaftinê kirêt dibînim. Ji ber xwe naspêre azadiyekî bi tendurist, aliyê wî yê xapînokî hîn zêdetir e. Hîn têgihiştin ango famkirina xwe çênebûye, rêz li hember xwe avanekiriye; ji ber vê yekê her timî gotinên wî bixetere û mîkrobê belav dike. Mînak bi ya min pêşxistina pençeşêra civakî balkêş nîne, heta bitêkçûnan tijî ye. Têkçûn çiye? Têkçûn tê wateya mirinê. Kesayeta têkçûyî tê wateya kesayeta bipençeşêr. Çiye taybetmendiya penceşêrê (kanser)? Tê wateya xwe bixwe mirina hucreyan. Kesayeta têkçûyî jî hertimî di şoreşê de tê wateya penceşêrbûnê. Ji ber ku her roj heyîna wê/wî dibe binkeftinê, têk dibe. Kêm ji we viya najîn.

Kesayetek têkneçûyî herî kesayeta bitendûrist e.

Niha tişta pir pêwîstî pê tê dîtin, di her qadekê de afirandina kesayetên ku hêsan têknaçin e. Ji ber ku dermanê herî destjênayê berdan ji bo tenduristiya wê/wî civakê ye. Ev pirsgirêkên cidîne.

Ez eşkere bejim, ez bixwe jî nikarim biwêrekî derkevim pêşberê mirov an. Qet hêza min a weke we pêşwazîkirina dijmin nîne yan jî biwê xefletê ve nabe. Lê dîsa jî şêwazekî min heye, pir zehmetbe jî ev, min derdixe pêşberê mirov an û ez dikarim li hember dijmin têkevim nava hindek meylan. Lê cihêbûna vê di vir de ye, ez vê bimîsoger li ser bingeha têgeheke mezin, bi amadekariyên gelek mezin rêve dibim. A herî girîng jî bişêweyekî têkneçûnî de, nêzîkatiyekî felsefe kêlî bi kêlî pêktînim. Encam, li hember xwe xwedi rûmetbûn, rêzgirtin ji xwe re û ev jî îtîbar û rûmetê bi xwe re tîne ango derdixîne holê. Di xwe de pêkbînin ango biceribînin, dê berovajiyê vê formûlê derkeve holê. Têgehek mezin nîne, li hember dijmin jî derketinên bêhesap bêpirtûk tê kirin. Hîn tavilê de binkeftina wê jênerevîn e, ji lewra jî serkeftina wê nîne. Helbet ev jî tê wateya ku li hember xwe bêrêziyekî pir mezin jiyîn e. Kesayeta ku bêrêziyê jî dike kirêt e, derewker e, ketiye û bigiranî jî tişta tê jiyîn ev e. Felsefe vê pir zelal di deyne holê. Qey dê li roxmî vê angaşta we pêşnekeve? Heke dê pêşnekeve, tişta ez ji we re bêjim ev e, bi rastî jî her timî xwe têxin şuna ew cihê hun jêhatin e yan jî ya herî baş ji xwe re mirineke baş amade bikin. Tu carê hewla jiyîna jiyanek wiha kirêt nedin.

Jixwe heke sedema herî mezin a derketina min şoreşger ku hêrsa min ya li hember kirêtiyan neba, min dê xwe wisa danîba holê? Tişta ku ez kirime ez ev şêwazê têkoşîna min e. Şêwaza têkoşîneke li hember xwe ye. Vaye hun nayên rêxistinê, hun nayên artêş ê. Li hemberî vê ez jî şer dikim. Ev tê wateya ez im, tê wateya ez kirime ez. Li gorî we jî xwe bixapîne, hinek din hewla xwe daqurtînê bide! Felsefeya li ser gundî serdest ma ne ev e? Û ew jî wekhev e, ma feqîrî, ev jî ne koletiyeke? Cendirmeyek ne di hêza hêza dana rêvebirinê de ye? Ne kesayeta ku gava hemû heyîna wî ya netewî tune kir, “bijît paşayê min” dibêje û li çepika dixe? Û ev hun in, devera hun jê hatine ye.

Hun dê çima xwe veşêrin? Çima? Heke hun xwe veşêrin ev dijberiya egîdiyê ye. Derketina we nabe. Dê encama were wateya civaka ku hêrs çêbike û şervanên wezifeyên xwe naînin cih û partiyan ku ev jî bi ti bahaneyan nayê parastin. Heke tu dê bêjî “ez dê xwe biparêzim”, tu derewkerek î. Hîn bi isrartir xwe bisepînî, tu dikevî rewşekî darizandinê. Ger tu hîn zêdetir xwe bisepînî, tu dijî şoreşêyî. Riyeke vê ya derketinê nabe û her biçe tu dê pir xirap bibî.

Hîn di bîra min de ye; gundî “ezbenî, tu vê kerê he dibînî? Guhê wî ew qas dirêje ku kêm maye bigihije erdê. Em wisanin, ev gotinên te ti sûd nade me”. Hîn di hişê min de ye. Gundî viya pir saf û bidirûstî digot, lê hun bişêweyek hîn cudatir dixwazin bêjin. Lê naverok hemane. Ker tênagihe, guhê xwe jî na hejîne. Ev rewşekî pir talûkeye.

Encam, mirovên di herî rewşên zehmet de, zenciyên Efrîqa jî niha ji me hîn pêşdetir in. Rewşa herî xeter a me ye. Çima? Ji ber me bi wate nedayîna şerê azadiyê ve, me xwe bişêweyekî pir sixte xapand. Xapandina mezin xwar. Ev dişibe bûyera derzî xelet li bunyeyeke sexlem xistinê û şehtkirinê dibe. Em civakekî şehtin. Yek kesê ku derziya dijmin a xelet lê dihat xistin nexwariye û şeht nebûye nemaye. Heya kengî? Heya hun serdestê karê xwe bibin, pêwîstî û gotina azadiyê ya bingehîn, hêza helwest deynanê (yaptırım) û gihiştin hêza çalekî kirinê dê wisa bibe. Heya hun negihijin hêzeke wisa hun şeht in û ez dê bêjim qet mafê we yê jiyînê nîne. Hun şeht in û nexweşekê razayîne (yataklı).

Niha rewşa gelek ji we nexweşên leşkerî ên li erdene, nexweşên siyasîne, ber sekeratêne. Ango yek wekî min li ser xwe ne serwer be, dê rojane ji dest bibe. Hun dê çima viya înkar bikin ku? Ez we bi tedbîrên pir taybet didim jiyîn. Rast bin û teqez têbigihin. Qet nebe derek jî be hewla têgihiştinê bidin. Xwe mezin lêpirsin. Binerîn, ez hatime vê temenê xwe, hîn jî dest ji li xwe pirsînê bernadim. Hemû qismên gel bi perestî bimin ve girêdayîne. Herî kêm qismek wisa ye. Partî jî wisa ye. Çima ez dest ji xwe lêpirsînkirinê bernadim, ev ti ders nade we? Divê were fêrbûn. Ji ber kêmahî hene, ji ber hîn rastiyên ku min nedîtine hene. A herî girîng jî ez tam nakim. Wê çaxê divê lêgerim û çalekiyê bikim. Hun nikarin viya înkar bikin, ez jî nikarim înkar bikim.

Di nava we de hinek çawa kirin? Derfetên azadiyê bi herî şêweyekî bêberpirsyar re nirxand. Cihê van em têxin ku derê? Weke sîxurên dijmin ên objektîf yan jî çavreş in. Divê em wî têxin ku derê? Di encam de jî wekî sîxurên xeter ên dijmin in. Ên herî baş jî xwe divê rewşê de dibînin, lê pir xeter in. Ên din nexweş in, di nêvenga partiyê de koletiyê bi şêweyek cudatir dijîn. Ev jî xeter e. Yên van tev dijîn hun in û çîrok jî çîroka we ye.

Wê demê, dibistana me dibistaneke ji rêzê nîne. Dibe ku rêzgirtina we pir zêde ji min re nebe jî, lê ji bîr nekin ku hun li gorî hindek qayîdeyên leşkerî tên birêvebirin. Herî kêm li gorî diyar dibe we viya pejirandiye. Hun dê çi qasî vê dibistanê înkar bikin? Baş e, dê ev ferman çi bibin? Di dîtinê de ketina we ya nava artêşa azadiyê dê çawa be? Hun neçarin ku vana tev bihizirin. Ango teqeze ku her tişt we neçarî hizirandinê dike. Hemû derî hatine girtin. Riya hizirînê vekiriye, riya çalekiya rast jî vekiriye.

Rêbertî di heman demê de riya destpê hizirandinê kirin û çalekî pêşxistineye jî. Çi qasî tu baş têbigihî û pêkbînî, tu ew qas jî hevalekî baş ê rêyî û rêhevalê wê yî. Berovajiyê vê riya te xelet e, rêhevaltiya te jî çelexwer e. Li cihê viya mirov dikare felsefeya dînitiyê bixeye? Navê wê li ser e, felsefe ya dînitiyê! “ez tênagihijim, dibe ku ez herî kêlî têkevim nava her cure tiştan!” ji ber ku dîn wisanin. Pênaseya dînan a şêlûbûna têgihiştinê û dê çi bike diyar nîne heye. Rewşa pirek ji we yên nava partiyê de ne wisa ye. Di xetê de saxlem nabe, têgihiştina wê mîsoger nabe û her kêlî dikare her tiştî bike. Ev bi temamî xwe li gorî felsefeya dînitiyê eyarkirin e. Di vê wateyê de jî pirek ji we di vê rewşê de ne. Pênase di cihê xwe de ye. Ên ku bihêz xwe nadin têgihiştinê ango nêzê têgihiştinê nabin dîn e. Di civakê de tenê ew tiştên ku hun dizanin şexs dikevinê, di nava rêxistinê de bihîn şêweyek cudatir dijîn. Di nava civakê de dişewite, xira dike, di nava rêxistinê de jî qayîdeyan nasnake. Di rastiyê de ev dibe dînitiyekî hîn xetertir. Tişta xuya dike hun dibêjin “her çiqasî em neyên felsefeyê jî, felsefeyeke me ya dînitiyê heye”. Rast e, felsefeya we ya dînitiyê heye, lê çend pere dike? Divê hun li viya bipirsin.

Tişta diyar dibe, di vê wateyê de jî rê girtîne. Pesindariya dînitiyê, nayê wateya ketina riya rast e. Pirek ji we dixwazin erêkirina vê tişta mijara gotinê were dayîn; bihêle ez vê felsefeya xwe ya dînitiyê li gorî dixwazim bijîm! Tu dê çi bijî, dînitî? Tu dê bikarî heya kuderê pêş de biçî? Ez vê dînitiyê têxim bazara serbest, dê hemû kes têra xwe henek lê bike, ger êriş bike, dê piştre li zincîrek bixin û bavêjin erde. Rewşa we jî ne wisa ye?  Dinya henekê xwe li me nake? Dema me xwest hinek tişt bikin bilez û bez me ne avêtin zîndanan? Dê, ev rewşa me ne dîniti ye! Rewşa me ya siyasî tam rewşekî dînitîbû û yan jî em dînên siyasîbûn! Di encam de, girtinên pir erzan çêbûn.  

Di nava artêşê de jî dînitî heye. Bêyî ku qayîdeyan nasbike şer kirin heye. Bihezaran wendahî em bi encama felsefeya dînitiyê ve girê didin. Felsefeya gundiyan nîne, ango nabe. Felsefe karê mirovên hişmendin, karê gelen ku bi vîn destpê pêşketinan kirine ye. Divê êdî em viya hêjayî xwe bibînin. Li hemberî vê divê parastin nebe. Felsefeya “berdin ez koletiya xwe bijîm”, ev nabe felsefe. “berde, ji bo berdewamkirina jiyîna pesindariyê û dînitiyê”, ev jî nabe daxwazeke bitendirûst. Ev xwastek nê yên baş in. Divê êdî hun bipejirînin ku ji bo destjiberdana viya. Her roj sond bixwin, bêjin “ez dest ji koletiyê ber didim”. Sond bixwin. Çawa ku mislimanek hema dema destpê her tiştekî dike, dixwe, vedixwe, radize û dia dike bi bismilah destpê dike, bi qandî hun divê demê de destpê bismilah bikin, û yek jî divê hun êdî di vê demê de destpê tobekirinan jî bikin. Tobe û bismilah peywendiya xwe pir bihev re heye. Hun dê bêjin ji “koletî û dînitiyê re tobe”. Ji rastiyê re jî bi bismila destpê bikin.

Peyxemberê me pir xweş vegotiye; “bi navê xudayê Rehman û rehîm ve!” her roj wisa destpê dike. Ji yê din rev, ji xirabiyê tobe, xwastek tev jî li gorî dema xwe watedarin û hîn jî civak hinek xwe wisa bi awayek sexlem li ser piya digre. Helbet em bivê re nikarin têr bibin. Xirabî ango xiyaneta dijberên me hezar û yek tobe û xwastek dixwaze, ne wisa ye? ji bo destpê şêwaza jiyankirinê bikin her roj divê bi bismilah re destpê bikin. Ji me re tê gotin civaka bêdîn û bê îman. Peyvên gawir û kafir çi vedibêje? Ev ketina nava nebaşiyan tîne ziman. Ger em li hinek çavikên civaka xwe de bigerin dibe ku hinek bermahiyên felsefê hebe. Tênegiha ve jî, lê wekî ku min gotiye di çavikan de heye. Wisa ew qas qabiliyeta wê ya jiyanê nîne, qabiliyeta wê ya jêderan bibîne nîne. Di vir de yan jî di wê dera wê de veşartiye, qet biqet e. Ev jî nikare ev rewşa mijara gotinêye xilas bike.

Jixwe Îslamiyet wisa nekir, cûdabû. Ez bawerim ku pir zêde riyên ku hun bispêrinê nemaye. Rastiya me ya Rêbertî di heman demî de rastiya ti cih ne hiştina ji bo koletî û dînitî xwe bispêrêye. Ketina riya hişmendiya mîsoger û gihiştina rastiya binnekefkeftina şexsiyetê ye. Ev dibistanekî pir cidîye jî. Heke hun nebin şagirtên baş dê çi were serê we? Her tişt! Ji ber ku dijminên vê dibistanê pir in. A herî girîng, ew jiyana ku ev dibistan dixwaze çêbike nêzîkê mûkemeltiyê ye. Dema we xwe li gorî pêwîstiyên wî birêkupêk nekir, hun dê xwe di nava şerekî pir dijwar de bibînin. Di wê rewşê de jî binkeftina we, perçiqandina we jênerevîn e. Ger were dîqat kirin, di rastiya Rêbertî de ne bîrdoziyekî bavikselerî ku bispêriyê,  ne biriya pêşnûmeyên olî ji bo li Sıxıntı gerîn, ne jî nêzîkatiyên parçe parçe ku bilûk dikevin hene. Xwe eyarkirin, pir kolekirin jî rizgarîker nabe. Tu bêjî parastin, tu dê lêdanê bixwî. Ji ber ku gotina ucube nabe, zimanê xwe xapandinê nabe, zimanê lewaziyê û lewaz jî nabe. Hîn girîngtir jî, bi vir de, di wir de birinê re jî parastin nabe. Hemû rêk hatine girtin. Rastiya PKK’ê, pergala dibistanê viya digre.

Hun dê bêjin zehmet e. Ji bîr neke ku tu dibin koletiyekî tundiyê ya herî xirap de yî. Hun ji bo wî derbasbikin zehmetiya azadiyê mitîş bipejirînin. Herî kêm we hîna dest ji îdabûna bûyîna mirov bernedaye. Wekî ku ez her roj dibêjim, dema tu bi armanca mezin û jiyana mezin ve hatî girêdan çareserî xilas nabin. Ji ber vê yekê zehmet e. Derew zimanê koleye, parastina wê nabe. hemû gotinên wekî “min nekarî, min nekir” gotinên derewkerane, ji viya re jî rêk hatine girtin. Gotina “digirîm, dinalim” hîn zêdetir ketitiye. Tu nikarî viya bikî hatgiye girtin. PKK ger dê divê wateyê de bibe xwediyê gotin û çalekiyê, hun jî birastî dibêjin ji bo vê ez heme, wê deme ev riyên hatine girtin carek din hewl nadî ji bo vekî.

Derî ji bo carek din ne ên vekirin hatine girtin. Çima hun diceribînin? Deriyên hatine vekirin hene. Deriyên mezin ên ramanê, deriyên mezin ên çalekiyê, deriyê mezin ê şer vebûye. Çima hun di wê de bi gavên mîsoger nameşin? Tu nabêjî “matmayî mam, di nav bera dû tiştan de û dolikek de mam, bandora felsefeya riya navîn li ser min heye” û hun dê viya hilweşînin. Ev jî felsefeya derewekî pir talûkeye, divê hun viya berdin. Riya navîn, ew çîna navîn a li wir yan jî du çînan, ango ya bindest û serdest, dagirker û yê tê dagirkirin yan jî weke têgeha exlaqî û kirêtî, bûyîna şopdariya rastî û xeletiyê, dibin bandora herduyan de mayîne. Şexsiyeta herî nebaş ev e. Derewkeriyekî ji van her du şopandartiyê îbarete.

Di vê alî de riya navîn tu dê nizanbî. Jixwe rastiyekî wekî navîn nîne. Siya rastiya du çînên navîn yan jî du rastiyan e. Dema sî xilasbûn dê bixwe jî xilas bibe. Ji ber vê yekê qet hewla taybetmendiyên xwe yên birjuwayak biçûk wekî rastiyan bi me dayîna pejirandinê nekin. Negengaze ku ez viya bigrim cidiyet ê. Gengaz e, sî jî rastiyeke. Lê sî ne yên esîlin. Çawa ku ya esîl diçe û eser ji sî namîne, niha jî yên esîl derbasê jiyanê dibin. Ango li hember dijmin pir bêrehm dikeve jiyanê. Ew siyên ku li hember wê li berxwe didin jî ji holê radibin. Vale zehmet nekin. Dest ji riya navîn û lîstina riya navîn berdin, ji ber xêr ji vê nayê. Ji ber li gorî demê sî radibin, rastî bi hev re di nava pevçûnê de ye.

Wê çaxê hun dê ji van tevan encamek derbixînin. Riyên hatine girtin û rê pir diyarîkerin. Hem çareyeke din cudatir nîne, hem jî nayên xwestin. Li roxmê van tevan heke hun bêjin “em nêzîkê famkirinê nabin, pirsgirêkên riyan ji bom e zêde girîng nîne yan jî pir zêde nehatiye ronahîkirin”, ev mehhiyeyeke mezin ji ehmeqtiyêreye û êdî cureyeke nûye. Ehmeqtiyekî dinavbera dînitî û hişmendiyêdeye. Hun nikarin bêjin ezê “ehmeqtiyê hilbijêrim”. Parêzvaniya ehmeqtiyê nabe, ehmeq ji dînitiyê hîn xiraptire. Hun dê çawa dinavbera dînbûn û hişmendiyê re bilîzin? Ev jî riyekî nûye, riyeke zirav e. mê lêkola, anî berhev, piştre me vê riya girîng a ehmeqtiyê derxist holê. Ev îcadeke nûye. Di PKK’ê de ev îcat pir hatiya pêşxistin. Ez biawayek vekirî dibêjim ku ev ne riyekî teqez were qebûl kirin e. li gel me riya sedê not riya ehmeqane. Ehmeq pir serdestin. Lê navê wê li ser e ehmeq pir bêbandorin. biqandî dînek jî bibandor nîne. Ji ber vê yekê vê parêzvantiyê bisekinînin. Hun dibêjin ya “me hertimî xwe xapand, qayîde diyarbûn lê me pêkneanî, armanç zelalbû lê em girêdayî neman, riya dijmin li ber çavanbû lê me nekarî xwe ji mijara malzemebûnê rizgar bikin”. evne raste rast ehmeqtîne û hun bikîjan cesaretê dikarin wisa bipeyvin. Qey hun şerm nakin? Ez matmayî dimînim. Dibe ku qismî parêzvaniyê dînitiyê dibe, lê gengaze ku parêzvaniya ehmeqtiyê were kirin. Xwe bixwe xapandin, hem jî dinava nêvengek azad de viya kirin nabe. wê çaxê emê jî xeberên giran bikarbînin. Nêbêjin “ev nêzîkatiyeke pir hişke li hember min”, ji ber li gorî pêwîstiya danesînê hun wisanin.

Çima te viya tercîh kir, çima ehmeqbûnê te ji xwere weke şêweyekî seknê pejirand? ‘nirxandina min nedizanî’ jî dê pir balkêş be. Di tede qey qet wijdan nîne û ma te wisa hesiband ku kes nîne van qayîdeyan bîne bîra te. Wê demê tu dixwazî zaroktî bikî. Zaroka tam çil salî! “ezê tenê bigrîm, gazind bikim!” başe, ev dikare bibe parastinek? Rewşa gelek hevalan ehmeqtiye. Dema li ser wan de diçî helwesta didin nîşan, rewşekî wekî “ez zarokek çil salîme, ez dê bigrî” derdikeve holê. Tu dê çawa bikarî viya biparêzî. Rihê te derketiye, pora te spî bûye, hemû nîşaneyên kalbûnê heye. Tu zarokekî çawayî? Vê teoriyê li nava çavê min dinerin dinerin dixwazin bimin bidin daqurtandin. Çav derewek mezin dike. rebena hinek di zehmetiyêdeye. Divê hun terka viya bikin. şerm e, çima çav û ziman ew qas fêrî derewan bibin? Çima zaroktî, qey riyekî cûdatir nîne? Heye, ez ji were vekirîı didim nîşandan, riya rast diyar e. riya zelal a rêxistinê, riya siyasîi riya şer, qayîde jî heye û hatiye dayîn. Şivan jî di asteyekî mukemel têgihiştinêdene. Dê başe, hun dê hîna çi biparêzin?

Îcar dê hewl bide bi teoriya zaroktiyê re vê rewşa heyî xilas bike. ger were dîqat kirin, teoriya zaroktiyê li gel me teoriyekî piştî ehmeqtiyê tê pêşxistine. Va  helwestên tên vê wateyê “ez ketîme yan jî digrîm, zarok im, hun çibêjin ez dê bigrîm û gazinda bikim, çi bêjî ezê binê xwe qirêj bikim” bidim nîşandan. Di siyasetê de, askeryetê de binê xwe qirêj kirin pir nebaş e. çi ye ew? Rayeyekî pir girîng a fermandariyê pêkneanîne. pir taktîkên girîng ên bingehîn plansazkirin û nêpêkanîne. Ev tev bin xwe qirêz kirinin. Bihizirin, li gel me yê bin xwe qirêj nekiriye maye? Hemû kes dibêjin “were paqij bike”. di siyasetê de, askeryetê de qey qet cihê vê dibe?

Niha di cihekî trajîk de mirin jî, zaroktiye. Ji ber ên pir hêsan dimirin, ancak zarokbin. Şervanekî yeman hêsan namire, nayê bêdeng kirin. Qayîde li gel wê nayên xirakirin. Heke li ba wê biqayîdeyan tê lîstin yan ehmeq e, yan dîne, yan jî zarok e. bivan taybetmendiyan jî ti serkeftin bidest nayê xistin. Di vê wateyê de heke hun zêdetir dixwazin xwe zirav bikin jî zirav bikin. ez ji were dibêjim ku pêşiya van hemû parastinên sixte hatine girtin. Hun ticar nikarin xwe bivî awî bidin daqurtandin. Ji dervey viya çi şunde dimîne? Rê vekiriye; riya jiyanê, riya şer, riya rêz girtinê, riya şerefe, riya serkeftinê vekiriye. Çaw dibe? Tu dê mezin bihizirî, heke were xwestin heya tu bigihîjî ya rast tê nîqaş bikî. Heke were xwestin tu dê hêza wiya gihandina rêxistina pêşeng de jî bidî nîşandan. Rêxistin bûyerek pir zehmet e nîne, ji xwe têkiliya dinavbera mirovan deye.

Bûyîna mirov birêxistinê re destpê dike, bi têkiliyan re destpê dike.

Hun dê bêjin “çima zehmet e”. pêdiviya karekî sivik jî rêxistinê dixwaze. Vê dera he ji hev hilweşandin jî nabe karê mirovek tenê, dibe karê sê kes an. Ev rêxistineke. Tu dixwazî dijminekî binbixî, ev eşkereye. Ev keseke nabe, bi yekîneyek re jî nabe, ev biartêşek re dibe. Wê çaxê divê tu têbigihijî, tu artêşê fêm bikî. Ger tu wisa bikî dê deng derbikeve. Ev taybetmendiyekî herî mirovê paşketî jî tespîtkiriye ye. Heke tu hîna bêjî “ez ferdîme, ji dervey xwe ti tiştekî din nasnakim”, ev tê çi wateyê? Vê derewê hun dê heta kengê bi me bidin daqurtandin? Hun dê heta kengê xwe bixapînin? Nikarî xwe jî têr bikî. Tenê weke mîratxwerekî, wekî pisîkekî dizektiyê bikî. Wê demê ev nabin şêwazekî xwe parastinê. Li roxmî van tevan dîsa jî hun dê hinek hîle bikin, ev dibe teoriyekî cambaztiyê?  Ez bawernakim ku wisa nimreyê we yên cembaztiyê hene. Li gorî min rêk neman, ya din jî riya tunebûnêye. Ango ketina riya bûyîna xweliye. Ev, riya di nava partî de tune bibe, di nava şer de tune bibeye ku ji wê re jî “heke hun dibêjin “inyeta me nîne”, wê demê werin riya mezin. Êgîdbûyîna viya ye, hêza viya ye, mirovahiya viya ye, êdî hun çi nav lê bikin, bikin hun dê bidin nîşandan.

Nebêjin felsefeya PKK’ê, nêzîkatiya wê, şêwaza wê ya jiyanê û derbas nebin. Îro êdî pêkhatinekî PKK’ê heye. Ez dikarim bispêrim xwe jî bejim. Em riye kin û di vê riyê de di gihiştina şer û armanca xwe de em qet aciz nebûne. Halbûkî, her roj gavên me bitempoyekî hîn mezintir berbi hedefê diçe. Heta niha tiştê ku we dikir hêjmartina riyên“ tiştê ku ez dibêjim nabe” ye. Pêwîstiya dest ji vê berdanê min eşkere da nîşandan. Pêwîstiya dest ji rastiyan neberdan jî min eşkere da nîşandan, heta min îspat kir. Bişêweyek dîtirbûn ayîdê kiye, bişêweyek dîtir gotin û jiyankirin ayîdê kiye? Dema rê ev qas zelal û mîsoger e, vîn ev qas ti tiştekî nasnake, tu dê xwe bi çi bixapînî? Bi kîjan zimanê êdî birastiyan bilîzî? Dema dibêjî di rastiya Rêbertiyê de bi israrî yan jî dibêjî “terciha min a mezin riya mezin a azadiyê ye”, dê tevlî tevahî renge wê bibî, tu dê bawerbî ku mirov herî qabiliyetekî mezin e û têkeviyê.

Mirovê azad, mirovê birûmet, mirovê hêjayê jiyînêye, mirovê ku bi mirovane wate dide rêzgirtin û hezkirinê ev e. Ew dê nan jî bibîne, tiştên cudatir jî bibîne. Mirov wisa têkeve rê, nêzîkbûn ji wê re, wêna bidestxistin, yê dikare û jê re muktedîr e ji bo pêkanîna wê mirov e. Heke hun hîn dibêjin “em hîna xwe hêjayî vê nabînin” we zile heq kiriye. Heke hun bejin “ez îflah nabim, ıslah nabim”, yan dê dijmin li te bixe yan jî dê rêxistin li te bixe. Riyekî cudatir ji te re nîne. Em ji mirov, ji lewra jî ji xwe nikarin hêviya xwe qut bikin. Wateya hêvî qutkirinê, mixabin tê wateya rê ji ajalbûnê re vekirin e. Ev pir şerm e û xemgîniyê dide mirov. Di civaka mirovên şênber de biajalî tê de cî digirtin nabêjim, gelekî ecayîp a tê meşandin û ev jî herhal şêweya herî nebaş a naletlî ya medîtiye ye. Di nava alema mirovan de ajalên dişibin mirov an! Ev hikmekî pir biêş e û heger em vê hikmê nehilweşînin rastiyeke.

Niha hun dê bejin “te çima ev qas li berxwe da?”. Ez zarokekî pir reben bûm, tiştekî min ez bispêrimê nînbû. Bingehekî ne malbat, ne çînî ne jî netewî nînbû. Ne jî yê destê min digirt hebû. Ji aliyê van tevan de bêşans û feqîrbûm. Dê baş e, li roxmî vê min çawa derketinek ango vekirinek kir? Di bingehê viya de neku bispêrim hinek hêzan, ev tişta herî divê jê were nifret kirin, ev hikmê naletî nejîn, vê hikmê ji bo xwe derbasdar nekirin, vê zirabûnê û şiyarbûnê dayîna nîşadan ji bo min vegotineke herî cidî ji bo derketinêye. Û helbet ji viya şûn de, madem min vê doza mezin hilbijart, wê deme kanê dibêjin ya “Hanya, Konya tê bizanibî”, min jî pêwîstiyên vê rêkê zanî û fêrbûm. Ez li hinek ji we dinerim, tiştê amadeye jî nikarin binirxînin. Hêvî ji tiştê nîne dike. Yan jî hinek hesabên bîrkarî hene, cur, ji biçûk berbi mezin ve derketin kirin, ev hesabek wisa ye. Tiştê amade nedîtin, heta yê heyî biçûk dîtin di selfeyaya me de nîne.

Taybetmendiyekî, hema hema ji ya berbi tunebûnê ve çûye felsefeya mezinbûn afirandin e. Li gorî rastiyên me ev jênerevîn e. Sparteka vê çiye? Sparteka vê dest ji angaştbûna mirovbûnê bernedan, dest ji taybetmendiyên ku di jiyanê de tên pejirandin neberdan, heta li roxmê vê jî yê herî mezintir tercîh kirin, ev ji mirovê ketî derketin berbi herî bilind ve kirin e. Piştî ev qas angaşt mezin e, heke tu nexeyalperestek yan jî xwe dixapînekbî, dema te got “divê riya qiyametê de divê çawa bimeşim”, heke her alî dişewite û tê şewitandin, cihekî te neşewitîne biçûk jî be tu dê pêlê bikî. Ev xisuseke tê famkirine.

Xizanî ji her tiştê tê. Dema te derfetekî herî biçûk dît tu dê felaket serde bibî. Ev jî li gorî pêwîstiya xwazayî ya kar e. Ji çekekî pir biçûk, ji nêvengekî biçûk a azad tê nirxên mezin jê çêbikî. Ango feraseta xwezayî ya ketina vê riyê wisaye. Ez viya ji ber vê çendê dibêjim; hîn pêwîstiyên vê riyê famnekirin dibin mijara gotinê. Çawa zehmetiyên bê aman û agir hebin, ew qas jî nezanîna em di nêvengekî feqîr de ne heye. Li dewsa vê gotina “ mespêrî derfetên heyî erzan jiyan kir” şêwaza jiyankirina minafiqê naletiye. Wekî dijî jiyana dijmin xwe dide nîşand, lê di cewherê xwe de tiştekî cuda dijî. Ev hene di hindirê we de, helbet em van efû nakin. Ev rê, ev nêzîkatî xwediyên xwe yên jiyanê efû nake. Tê hêzê ji ku derê bigrî? Tu dê dixwe de biafrînî. Ji bo min herî pirsgirêka girîng, biqandî raman çêbike bikaranîna mîdêye. Em viya jî çêdikin. Li pişt vê re çi pêwîste? Karên şênber pêwîst in, rêxistin pêwîst e. Helbet tu dê viya bikî. Tu dê wekî av vedixwî viya bikî. Ji bo rêxistinê perwerde, ji bo rêxistinê cih, evna ne pirsgirêkin jî. Ez dibêjim ya, vana wekî hewa digrî dê berxwedan bikî, di şer de jî dê berxwedana rastiyê bibînî. Şêwaza rast a şerkirinê ji bo min tiştek wekî av û nan e.

Min şêwazên me yên şer ticarî ji pirtukan negirt û famnekir. Min pirtuk xwend in, hinek mejiyê min tevlîhev bû. Piştre di dibistana me ya jiyanê de ez fêrî şewaza şer bûm. Û heger em dîqat bikin, dijmin heya niha negihiştiye me. Çima? Ji ber li gorî dibistana me ya jiyanê ev kar divê hema di kêliyekî de were famkirin. Lêbinêrim dê fêr jibim. Ma em hertimî bihîskirinê re em nehatin van rojan? Tê wê wateyê dibistana me ya jiyanê me neçarî viya dike. tu di nava pir zehmetiyê de yî û teqez divê tu viya bijî. Ev dihêle ku tu bilez ji şer fam bikî û fêr bibî. Ji ber wê yeke gotina “ez di pirsgirêkên şer de xetimîm”, xwe bixwe xapandine. Di aliyê din de xebera we ji jiyanê jî nîne, ev jî sixtekariyekî herî mezin e. pêdiviya me, hema ji hemû kesan zêdetir bi jiyanê heye, teqez ji jiyanê re divê rêzgirtina me hebe û em dê viya jî pêkbînin.

Di nava welat de nezanîna jiyankirin tê çi wateyê? Di nava me de ji wateya jiyanê re, ku li gel me jiyana azad ji bere nan û av tê û pewîste, ji berk u nan û av jî peywendiya xwe ya jiyana azad ve heye, bêxeberbûn qet mirov dikare bihizire? Navê wê jî nayê gotin, li ser wê nîqaş kirin jî nabe. Berê dihate gotin gunih e, minafiqiye. Bi gotinek din felsefe, tê xwestin ku pîvanên me ên nêzîkatiyê werin girtin, ji bo di xwe de serdest bike jî girîngiyekî divê were dayîn. Ji girîngî dayînê wêdetir divê bibe bingeh. Heger hun viya bikin di siyasetê de, leşkertiyê de, di çandê de, aboriyê de ji ber hertişt dispêre zemînekî sexlem şînd dibe û hev temam dike. Ji vê rev tê wateya, ji berê her tiştê dest ji jiyanê berdan e. Bi kîjan rê û kîjan rêbazê bibe bila bibe, ev tê wateya hîn zêdetir bêwatekirinê ku jixwe dawiya vê jî nîne.   

Wê demê di bingeha partiya me û şerê di me de feraseta Rêbertiyê teqez heta dawiya em bikin malê ramanên xwe, rihê me û çalekiya me ku em bikarin rêberên mezin û ji lewra jî şervanên mezin derxînin.

Rêber Apo

                                                                                                   23 Tebax 1996