Bİ MEZİNBÛNA DEMOKRATÎK VE PÊŞİYA ÇEP A DİJBER VEBÛYE

Cemal Şerîk

Tevgera Apoger ji derketina xwe heya niha, beyî ku weke bîrdozî û polîtîk xwe di nava sînoran de bigre ji xwe re helwestek û sekneke serbixwe esas girtiye. Weke rêgeza bingehîn serbixwebûn ecibandiye. Rêgeza tevgera Apogerî ya serbixwebûnê, ji serxwebûna welat firehtir wateyek îfade kiriye.

Tevgera Apoger bi vê rêgeza serbixwebûnê ya ji xwe re esas girtiye ve xwe li hemberıı geleen Kurdu u Tirk berpirsyar dııtiye, di salên zayîna xwe de jî bi taybetî ev alî destnîşankirye. Di gotinên xwe de pirsgirêkên gelê Kurd û Tirkiyê yên hevbeş derxistiye pêş, aniye li ser ziman ku ew xwediyê mîrasa hevbeş a gela ye.

Hertim ev rastî ji bo tevgera Apoger bûye pîvanek. Herçend Tevgera Apoger xwe bi navê şoreşgerên Kurdistanê nav kiribe û xwe weke komeke bîrdozî rêxistibe jıı çi tişt ev rastî nedaye guhartin. Hizra têkoşîna hevbeş weke prensîba esas a tevgera Apogeriyê heyîna xwe parastiye. Lê hinde nêzîkbûnên cuda tevgera Apogeriyê bi Kurdistanê ve bisînor daye nîşandin û di nava gelee Tirkiyee de propaxandaya vê bi rengekî berfireh kirine. Ev jî li peeşiya rast nasıına gelee Tirkiyee buuye astenk ango nehiştine tevgera Apogeriyee rast nasbike. Ev nêzîkbûna şaş bandora xwe domandiye, zerar daye pêşketina hestên hevbeş ên gelên Kurdistan û Tirkiyee. 

Tevgera Apoger tevî van nêzîkatiyên ku ji pêşketina hest û helwestên hevbeş ên di navbera gelê Kurd û Tirkiyê re zerar didin, di têkiliya bi gelê Tirkiyee de israr domandiye. Weke encamekî vê jî ji hevalên Tirk ên di nava refê de cîh digirin re cihekî girîng daye. Piştî heval Haqî Karer, Kemal Pîr şûndetir jî, gelek hevalên Tirk tevlî rêfê bûne.

Dema ev taybetmendiya tevgera Apoger ji aliyê hinde devdorên Tirkiyê nedihat dîtin ango nedixwestin bibînin, ji aliyê hinde devdorên Kurd jî anîne rewşa mijara rexnekirinê û mijara spekulasyon ê. Hewl dane ku aliyê tevgera Apoger a Kurdistanî şaş bidin nasîn û bidin nîşan. Ev nêzîkbûnên şaş ên Kurdistanê û Tirkiyê, hatiye wateya ku nasnameya rast a tevgera Apoger daniye holê.

Tevgera Apoger nexwediyê karexterekî miletperest e. Di damezirandin û di pêşketina xwe de heya niha tevgereke enternasyonalîst e û ev taybetmendiya xwe jî hertim parastiye. Partîbûna tevgera Apoger û bilindkirina têkoşîna azadiyê jî di vê çarçoveyê de hatiye jiyîn.

Di Kurdistanee de pêşketina partîbûn û tevgera azadiyê tenê mêtingerî darbe nekiriye. Di heman demê de di Tirkiyê de darbeyên girîng li faşîzmê xistiye. Bi taybetî têkoşîna piştî 1984’an şûn de bilindbûye di Tirkiyê de faşîzm paşxistiye, rê li pêşiya pêşketina hêzên demokratîk vekiriye. Lewre sala 1984 netenê ji bo gelê Kurdistanê, di heman demê de ji bo gelê Tirkiyê jî xala asta herıı dawiyee ye.

Derbeya 12 Ilon a 1980’a faşîzma leşkerî li dijî gelê Kurd û Tirk hatiye kirin. Ji hev cûdakirina Kurd uu Tirk nehatiye kirin, li hemberî gel an terorîzm barandiye. Bi deh hezaran mirov di êşkenceyan de hatine derbazkirin, xistine zîndanê. Di hejmareke mezin de şoreşger hatine dardekirin, bi hezaran di tezgeha êşkenceyê de, di seriyê koşeyan de hatine qetilkirin. Peşiya rêxistinkirina karker an, kedkar an, pêşdeçûyîn an û demokrat an hatiye astengkirin; qedexe ji heyîna wan a di nava çalekiyan de hatiye anîn. Xwestine zextên siyasî yên her roj zêde dibin bi mêtîngeriya kûrdikin ve temam bikin, di wateya çandê de helandin; di wateya bîrdozî de jî hizra paşverû, şoven û faşîst li ser civakê ferzbikin. Rejîma faşîzma leşkerî ya 12 Ilonê hewl daye ku di Kurdistan û di Tirkiyê de civak û nesleke nû ya li gorî xwe biafirine.

 Rejîma faşîst a leşkerî ku di 12 Ilonê de hatibû pêkanîn di salên destpêkê de xwe gihandina armancên xwe de navberek qezenckirye. Lê ev heya cihekî domiye; di 84 de libervî qûtkirinekî ve rû bi rû maye. Piştî hingê dest bi jiyîna pêvajoyeke libervî paşdeçûnê ve diçe kir.

1984 ji bo gelê Kurdistanê mîladek e û destpêkirina pêvajoya xwe bi nesnameya xwe kirina heyîne. Di vê pêvajoya ku gele Kurd di dîka siyasetê de weke kirdeyeke dest bi cîhgirtinê kirye, di têkoşîna demokrasiyê de ji bo gelê Tirkiyê jî bûye xala ji nûve pêşxistina destpêkekê. Hêzên demokratîk ên Tirkiyê piştî 1984’ê de dest bi derbazkirina qedexeyên faşîzma 12 Ilonê kirine, di ketina têkoşîna demokrasiyê de gavên nû avêtine. Tevî tevahî qedexe û astengiyan ji bo dengê xwe û rêxistinbûna xwe bidin bîhîstin  ketine tevgerekê. Careke din komele û damezirandinên demokratîk hatine sazkirin; ji nû ve kowar û rojname hatine derxistin. Di vê pêvajoyê de hêzên demokratîk ên Tirkiyê gotine “em hene”, gihiştine derfetên dana bîhîstina dengê xwe.

Ev pêşketina ku hêzên demokratîk ên Tirkiyê jiyane, yekser bi pêşketinên ku di Kurdistanê de jiyane ve girêdayî ye. Ev pêşketina ku gelên Kurd û Tirkiyê di zemîna objektîf de girtine kesekî nezivirandiye pêşketinek û têkoşîneke hevbeş. Di vê mijarê de valetiyên cîdî hatine jiyîn. Di asteke girîng de ew nêzîkbûn û rexneya di dema zayîna tevgera Apoger de yên weke Kurdistanî, meheltî, “miliyetperest” di vê pêvajoyê de jî hatine kirin û ravekirin.

Ev nêzîkatiyên di vê cûrê de yên tevgera Apoger bi sînor dikirin zerar dane gelê Kurdu u gelê Tirk. Pêşiya rêxistinkirina ew pêşketinên objektîf ên di zemînê hevbeş de dihatin jiyîn astenk çêkirine. Ev nêzîkatî ji aliyê hêzên desthilatdar û ji aliyê devdorên nedixwastin gele Kurd-Tirk bi hev re bijîn dihat hatiye karanîn. Anîne xaleke wisa ku gelê Kurd û Tirk dijberê hev rabûne, miliyetperestî pêşketiye. Ev jî ji bo gelê Kurd û Tirkiyê bûye wateya jiyîna windahiyeke mezin.

Faşîzma 12 Ilonê piştî 1984’ê hêz û sîper windakiriye. Ev giranî di Kurdistanê de hatiye jiyîn. Di Tirkiyê de jî pêşiya pêşketineke wisa hatiye vekirin. Ger di navbera pêşketina di zemîna hevbeş a di Kurdistan û di Tirkiyê de dihat jiyîn de parsengek rast hatiba çêkirin, dê faşîzma 12 Ilonê di Tirkiyê de windakina hêz û siperan jiyaba. Ev jî dê ji pêvajoya bi hev re jiyîna demokrasiye ya Kurdistan û Tirkiyê re derfet afirandiba. Nêçikirina vê bandoreke nebaş li ser pêvajoyên pişt re jî kirine. Di xonaxa hatiye de têkoşîna hevbeş a gelê Kurd û Tirkiyê hatiye rewşeke pêwîstiyekî. Tişta pêwîst dike weke erkeke dîrokî vê têkoşîna hevbeş zivirandina yekitiyeke vînî ye.

Di Kurdistanê de mêtingerî di aliyê xwe yê siyasal û çandî ve hatiye tasfiyekirin. Mêtîngerî hatiye rewşeke wisa ku di Kurdistanê de tenê kariye hiyîna xwe ya leşkerî bidomîne. Gelê Kurd bi nesnameya nûve hatiye rewşa bûna vîndar û hêzdar. Gelê Kurdistanê bîryara xwe ya damezirandina demokrasiye û vînê daye nîşandin.

Mijara gotinêye ku mêtingeriya Tirk di Kurdistanê de hêz û sper windakiriye û di Tirkiyê de jî lewaz bûye. Ev her dû rewş bi hev re pêşdikeve. Ev pêşketina ku di Kurdistanê de sekneke vînî îfade dike, tiştên di Tirkiyê de bê jiyîn bandor dike, pêşiya livandina civakî vedike. Ev rastî divê biteqez ji aliyê çepê di Tirkiyê de, ji aliyê hêzên demokratîk û karker bê dîtin.

Mêtîngeriya di Kurdistanê de paşdikeve di Tirkiyê de jî ji aliyê siyasal, aborî û çandî xwe dide derve. Hêzên demokratîk ên Tirkiyê divê vê weke helqeyeke bê girtin bigrin dest. Pirsgirêkên ku di qadên siyasal, aborî û civakî de lewaz dibin û bandora xwe di civakê de dibînin, hatiye rewşa jênerevîna zivirandina veguhartina lêger û tevgerbûyînê.

 Sazî û partiyên dibin xizmeta mêtingeriyê de ne bandora xwe ya li ser gel windakirine. Herku diçe ev sazî û rêxistin ji bûna altarnatîf gel derdikevin. Berê altarnatîfên sixte danîbûn pêşiya gelê Tirkiyê. Jiber sedema neçêkirina hêza altarnatîfên rast ev altarnatîfên sexte heya astekê ji aliyê gel ve dihatin pejirandin. Herwisa cewherê lêgerîn û daxwaziyên gel ên demokratbûnê hatine valekirin. Piştî sala 1940’an rista partiya demokratîk, di sala 1960’an de rista partiya edalet, piştî 1970’an rista partiya CHP, pştî 1980 rista partiya ANAP û piştî destpêka 2000’an rista partiya AKP bi vî rengî hatiye diyarkirin. Bi destên van partiyan ve daxwazî û lêgerîna demokratîkbûnê ya gelan ji armanca xwe hatiye derxistin, û liber vî xaleke şaş ve hatiye rêvebirin.

Ev partiyên ku dibin xizmeta mêtîngeriyê de ne êdî ji aliyê gelê Tirk ve bûna altarnafên rast derketine. Weke ev di Kurdistanê de heyî, di Tirkiyê de jî afirandina derfeta xwe rêxistina gelan a bi dînamîkên xwe ve çêkiriye. Divê mirov ev pêşketineke ku tê jiyîn weke pêşî vekirina pêşketina çepên Tirkiyê û demokratbûna wî bibîne. Di vê qonaxê de dema pêşketinên objektîf a tê jiyîn rast dinirxîne, wê derfeta pêşketina pêla demokratbûnê jî çêbibe. Divê ji aliyê devdorên demokratîk ve were dîtin ku ev kêliyeke dîrokî ye. Ger di Tirkiyê de çep, hêzên demokratîk li ser vê zemînê ku çêdibe, bi têkoşîna azadî û demokrasiya Kurdistanê ve bikevin nava sekneke vînî ya hevbeş, dê di rêka demokratbûnê de gaveke mezîn biavêjin. Pêvajo erkeke wisa daniye pêşiya gelê Kurdistan û yê Tirkiyê.

Lê tê dîtin ku ji aliyê desthilatdaran ve mercên ku pêşiya çep, mihalîftiya demokratîk a di Tirkiyê de vebikin tên afirandin.  Ev hêzên desthilatdar ditirsîne û dixîne nava gumana dibe piştî Kurdistanê em Tirkiyê jî windabikin de. Jiber vê sedemêye ku hewl didin li pêşiya pêşketinên awartê yên bên jiyîn bigrin.

Mixabin desthiladar bixwejî dibînin ku ew bê altarnatîf mayîne û ketine lêgerîna derbazkirina vê. CHP ya ku aşkere bûye tevgereke karmendî û hêzeke şerê taybete jî dixwaze vê dorhêla ku çêbuye binirxîne. Jiber wê sedemê rûyê xwe re meqyajekê çêdike û hewl dide vê rastiya xwe veşêre. Divê mirov talûkeya encama ku lêgerînên CHP ya ku di nava desthilatdar de cîh digire lê mîlada xwe derbazkirye û hatiye fêrbûyîn a biafirîne bibîne. Divê hêzên çep, demokratîk ji vê re firsend nedin, tercîhên xwe yên biesil danin holê û divê xwe bînin rewşa ku ji lêgerînên demokrasiya hevbeş a gelê Kurd û Tirk re bibin bersiv.

Ancak egemenler tarafından da Türkiye’de sol, demokratik muhalif bir dalgalanmanın gelişmesi için gerekli koşulların oluşmaya başladığı görülmüştür. Bu egemen güçleri korkutmakta ve Kürdistan’dan sonra Türkiye’yi de kaybederiz diye telaşa düşürmektedir. Bundan dolayıdır ki, yaşanacak olası gelişmelere karşı önlemlerini almaya çalışmaktadır.

Tevgera Apoger, bi zimanê Rêber Apo de daniye holê ku ka dê ji daxwaziyên demokrasiyê yên gelê Kurdistan û Tirkiyê re çawa bibi bersiv. Weke di yekemîn derketina tevgera Apogerî de heyî, girîngiya dide yekitiya gelê Kurdistan û Tirkiyê tîne ziman. Ji bo di Enqereyê de bi navê komera demokratîk, di Amedê de bi navê civaka demokratîk de daxwaziya damezirandina kongre û partiyên hevbeş ên çati bangawaziyên hatine kirin, weke encama nêzîkbûneke wisa gihandiye îfadeyê.

 Gelê Kurdistan û gelê Tirkiyê weke yekemîn derketina tevgera Apogeriyê xwediyê mercên pêşxistina têkoşîna hevbeş in. Di serdema hatinê de encam ji nemeşandina têkoşîna hevbeş a xwe dispêre yekbûna vînêe derxistine û xwe gihandina encama yekser derbazkirina vê. Ev weke encama pêşketina ku têkoşîna azadî û demokrasiye bûye sedem hatiye jiyîn. Ev pêşketinên ku tên jiyîn çêkirina afirandina vîneke hevbeş weke erkeke neyê gîrokirin daye diyarkirin.

 Weke yekemîn car derketina tevgera Apoger de heyî, daye nîşan ku wê berpirsyartiya li hemberî gelê Kurdistan û Tirkiyê rabike û xwedî bîryare ku dê xwedî mîrasa hevbeş derbikeve û daye nîşan ku wê ji vê armancê ve girêdayî bimîne. Divê hêzên çep, demokratîk van pêşketin û pêlbûna demokratbûnê a di civakê de tê jiyîn rast bixwînin, ji daxwaziya demokratbûna gelê Kurdistan û Tirkiyê re bibin bersiv.

 Divê neyê jibîrkirin tevgera Apoger bi taybetmendiyên di zayîna xwe ve heya niha dijî ve ji bo mîrasa hevbeş a ku gelê Tirk û Kurdistanê xwediyê wêne vê erkê bîne cîh tevahî mercên pêwîst afirandiye.