Ji Bîr Kirin Xiyanet e

Ji berya destpê tarîfkirina bîranînên xwe yên tijî êş û li di tê de zehmetî kişandibûn bikin, hema hema ji devê tevahiyan heman hevok diherikî. “xwedê êdî wan rojan nîşanî dijminê me bile neke!”. Ew harbûnên li rastî hatine û jiyankirine ku tarîfkirina wê bixwe jî pir zehmet e di van hevokan de kurt de diherikandin. Ew pêkanînên ku li ser mirovên wan û wan hatine çêkirin ji bo dijminê xwê jî nexwast in, renga pêkanînên ku li ser wan hatine meşandin pênase dike, ev nêzîkatiya pênasekirina pêkanînan pîvaneke balkêşbû. Ji bo tevahî xirabî li ser serê dijmin bibare ji xweda re dia tên kirin. Dijmin bi giştî heyîneke tunebûna wî tê xwestin. Xala herî dawiyê ya xwestina diaya nebaşî ev tunebûneye. Divê wateyê de jî sînor û pîvana xwestina nebaşiyê heye. Lê tişta ku wan dîtine û jiyane ji derveyî tevahî sînor û pîvanan bû. Serî (uç), xala herî dawiyê ya sînor e. Li tevî ve di serî de şopandin dîsa jî di sînorekî diyarde de sekinîne. Lê ew e tişta ku wan jiyan kirye neserî jî bû; mirov derdixiste derveyî sînorên xeyalan. Herî kêm ji bo wan rewş ev bû.  

Rojên ku mirovan dia dikirin ku carek ew roj neyên jiyîn û dîtin rojên ku di komkujiya Dêrsimê de hatibûn jiyîn û tûjî wehşetbûn bû. Ew wêke şahîdên zîndî ên komkûjî û qetilkirinê, ne di demeke derbasbûyî ya dûr de, ne jî demekî ku paşeroj were hesibandin de yên ew bûyer û qetilkirinên ku di danasîna wê de jî zehmetî dikişandin bûn. Ew ji jdi wê komkujiya tirsnak (korkunç) de weke tesaduf xilasbûbûn, dîl hatibûn girtin û ji tehcirkirin û neçarî bicîhbûna di nava îskanê re hatibûn girtin. Pîştî salên demdirêj destûr hat dayîn ku vegerin ser axên xwe, ew jî ji nû de vegeryane Dêrsim ê. Destpêkê gengaz nebûbû ku li gundên xwe de bicîh bibin. Jiber qedên gundên wan ên li tê de bûn hîn jî ‘qadên qedexe’ bûn. Lê dîsa heyîna wan a li Dersîmê girîng bû. Dema zivirîbûn Dersîmê çend sal xwe spêrtibûn gundên din û jiyabûn, herî dawiyê gihiştibûn gûndên xwe. Ti tiştên xwedîyê wê bûn tunebûn. Ji nû ve jiyan çêdikirin. Li piştî vegera xwe zehmetiyên ku jiyabûn ji bo wan qet negiring bû. Tişta ji bo wan girîng vegera li ser axa xwe ya lêbawarbûn ku rihê kalkê wan li tê de ye bû. Êdî dîsa li ser axên xwe yên pîroz bûn.

Artêşa Tirk a ku ketibûn Dêrsimê di salên 1937 û 1938’an de heya çarika wê ya dawiyê tevahî mirovên ku dixiste destê xwe bê îstîsna qêtil kiribû. Nêzîkatiya ku li dijî tevahî eşîrên ku îsyankar bi nav dikirin wisa bû. Em ji zarokekî di dergûşê de bigrin heya pîrin di nav cihê mirinê de ne heman eqîbet li benda wan bû: Mirin. Yek endamê êşîretên ku dixwastin tev qêtil bikin nehemwelatê KT’yê bû; dema hatiba pirsîn jî çi qertek, ango nasnameya KT yê neradikirin ku nîşa leşkeran bikin. Di aliyê baweriyê de jî çi girêdanekî wî ya berbiçav a bi Islamiyetêve jî nebû. Gundên wan bêmizgeft bûn, rojî nedigirtin û nimêj nedikirin. Ev tiştên wisa ango ev rastî qetilkirina wan hêsantir dikir. Talankarên çekdar ên Ewrûpayê jî dema destpêkê lingê xwe avêtin Emerîkayê bi heman rewşê ve rûberû man. Çi pêwendiya şêniyên gel ên li vê derê bi Xirîstiyanên Ewrûpayî re nebû. Ahîda kevin û ya nû qet behsa wan nedikir, wê çaxê ev ne heyînên ku xwedê afirandîbûn. Ji ber vê sedemê paqijkirina wan pir hêsanbû bû. Dema leşkerên Tirk jî ev ‘hovane’ yên li rastî wan hatine tune dikirin di rastiyê de heman rewşa rihê hemzayendên xwe yên ji Evrûpayê dijîn. Heta kuştina van ‘wehşiyên’ bê ol, ji holê rakirina van civakên hov ên ku li derveyî dîrokê mane weke xêr qezenç kirin û medeniyet anînê didîtin.

Taybetmendiya herî bingehîn a komkujiya Dêrsimê pir kêm berxwedanvanên ku biçekdar di pevçûnan de jiyana xwe jidestdane. Ev mirovên ku bi xwezayê re di nava ahengeke pir bilind de dijîn bi awayek teqûz erdnîgarî nirxandine, paraztina xwe serxistine. Her yek ji wan weke suîqestger û nîşangirên dijwar şer kirine, ji hêzên işxalker re wendahiyên pir cidî dayîne jiyankirin. Di vê mijarê de behsa bûyereke pir balkêş hatibû kirin.  Dema yekiniya leşkerên Tirk li ser cihê ku berya çend seaten fîşek li ser wan hatibû barandin girtin destê xwe û qaşûlê vale hejmartibûn ferq kiribûn ku yek fîşek jî vale nehatiye teqandin. Bi qasî hejmara fîşekên hatine teqandin miriyê wan hebûn.  Ya herî girîng jî yên ku li ser wan de fîşek barandibûn ne komeke pir bûn, yek şerkerê eşîr bû ku bi tena serê xwe libêrxwe dida bû. Sedî not mirovên ku di qetliyama Dersîmê de hatibûn qetilkirin sîvîlên bêgûneh bûn; jin, zarok û pîremêr-pîrejin bûn. Gel bixwe wan weke êxsîr pênase dikirin. Êxsîr dest û piyên wan girêdayî, kom kom hatibûn kuştin, ango li her derê li ser van êxsîran fîşek hatibûn barandin. Mirovên fîşek li wan hatine dayîn û ketine erdî vê carê ji aliyê leşkeran ve gelek caran hatine singûkirin. Singûkirin ji bo cihên ku li tê de cesed nehatine şewitandin derbazdarbû. Gelek cihan tê gotin ku li ser cenazeyên yên hatine kuştin benzîn hatiye rijandin û hatine şewitandin.

Di zimanê Dersîmiyên ku yek gotina Tirkî nizanin de tenê hinde gotinên Tirkî hene; “ Ağır makineli”, –makîneyên giran- “sürgün”, –sirgûn- “otuz sekîz”, -sihû heşt- û “kırım” –qir- e. Exsîr hema hema li her cihê hatine komkirin, lê ew nebirine pêşiya mangayên infazê, birine pêşiya çekên bimakîne.  Dema teqandin dihat kirin ev çek zû germ dibûn; jiber vê sedemê car caran ji teqandinê re navber dihate dayîn û ji bo sarkirinê av li çekan dihate kirin, piştî wê dîsa teqandin didomandin. Dema tevahî girtî diketin erdî ango dimirin vê carê singûkirin dihate destpê kirin. Teqandina çekên bimakîne yekser hinde kesa nakûje, yên ketîne, weke birîndarên giran li ser erdî dirêjkiri dimînin. Ji bo karê van were xelaskirin ango rih bidin fîşek nedihatin bikaranîn. Jiber zû bi zû fîşek nakeve destê wan vê carê dest bisingûkirinee dikirin, hewl didan bi derbeya singûya ku bi hezar caran radibe û dadikeve bigihije encam. Hema hema ev mirov tevahî bê parastin û bêçek bûn. Jiber mirovên fîşek li wan hatine xistin li ser hev diketin û komdibûn, hinde bîrîndarên ku dibin tevahî miriya de diman nîvya şeve derdiketin derve û hewl didan ku xwe bigihînin şervanan, şervanên eşîr an. Hindek ji wan xwe digihandin şervanan û jiyankirinê de serdikeftin. Min gelek mirovên dibin cesedan de mayîne, canê wan şûna fîşek û singûyane dîtiye.

Dema ez zarokbûm min hewl dida ku ew çîrokên dema gundên me dihatin li gel hev û vedigotin fêmbikim. Min gelek tişt di serê xwe de zîndî dikir, li gorî xwe min wate bardikir. Ya herî min wate nedida li ser hev komkirina cesedên hatine qêtilkirin û benzîn rijandina ser wan û şewitandina wan bû.  Min qêt tû car şewitandina mirovê hatiye kuştin û wî kirina komeke xweliyê qebûl nedikir. Pişt re ez gihiştim sedema vê. Li holê tewanbariya mirovahiyê ya ku mejî narake hebû. Gûrandina zikê dayîkê, zarokekî hîn cîhan neditiye di malzarokê de derxistin û li ser serê singûyê de hejandin, kuştina zarokên me yên di dergûşê de, li ser dapîr û bapîrên me yên ku nedikarin li ser lingan bisekinin fîşek barandin nikare bibe hinceta li dijî dewletê îsyankirin, ango çi aliyê wê yê bê ravekirin jî nînbû. Ev qirkirin û qetilkirineke wehşî bû ku nakeve çi pirtûkan û xwe naspêre çi hincet an.

Li holê tewanbariyeke mirovahiyê ya çi agahiya cîhanê pê neyî, li ber çavan dûr hatiye kirin hebû û ev nayê efûkirin. Yên ku tewanbariyên nayên sererastkirin û giran kirine hewl dane ku çi vekirineke ku pê bên darizandin nehêlin holê. Tişta ku li Dersîmê hatiye kirin jî ev bû. Qetilkeran hewl dabûn ku şûna qêtilkirinê nehêlin. Yek jî ji sedema hewl didan şûna qetliyamê ji holê rakin ev bû, ji bo heyîna mirov a ku jê re tê gotin “bîranîn” nekeve tevgerê û ji bo li pey xwe an jî li paşeroja xwe nenêrin bû. Divyabû yek kevirê gorê ya paşerojê bîne bîra mirovan nemaba. Gor weke perçeyek û kevneşopiyeke herî giring a civakêbû, rastiyeke girîngbû ku civakê li gel hev dida girtin. Li holê nehiştina gorekî jî ji bo nifş qirkirinên li gorî şiyariya “bîranîn qedexeye” ditevgerin wateyeke pir cîdî îfade dikir.

Dema yekiniyên artêşê ketine Dersîmê di destpêkê de gund, mal û baxêm çandî dane ber agir ango agir pêxistine, dest dane ser tevahî lawiran. Weke gotina wan jî bibîryarbûn ku kevir li ser keviran, serî li ser leşan nehêlin. Eşîretê ku bi isyankar dihatin navkirin xwe kişandibûn çiyan. Dibe ji bo şervanan pir zêde nedibû pirsgirêk. Lê pîrên bê çek, jin û zarok qismên herî zêde zilma civakê dikişandin bûn. Ew bigiranî neçarbûn ku xwe nîşa leşkera nedin, ji bo vê jî xwe diveşêrt in. Lê çi mixabine ku zarokên di hemêza dayîka xwe de tiştek ji şiyariyan fêmnedikirin, jiber vê jî di kêliya talûkê de digirîn û dibûn sedema aşkerekirina cihê ku mirovan xwe li tê de vedişartin, ango rîska aşkerebûnê zêde dikirin. Jixwe dema dijmin nêzîkdibû û di wê kêliyê de zarok digiriyan tevahî çav dizivirîn li ser dayîkê. Dayîka ku baş dizanî di wê kêliyê de jiyana bihezaran bi wê ve girêdayîye, memikê xwe dikir devê zarokê xwe, tevahî giranahiya canê xwe didanî ser rûyê wî û bêdeng zarokê xwe dikûşt. Ev neçîrokê bi êşe ku pê zarok tên razandin e, rastiyên dijwar ên jiyanêne ku hîn jî ji aliyê yên dîtine û jiyan kirine tên vegotin/behskirin. Dayîkek ji bo zarokê wê bijî dikare bêtirs biçe mirine; lê beyî ku çavê xwe bigre nikare zarokê xwe ya ku şîr didêtê bikûje. Di vir de weke heyî ma zilma bê pêvan a ku dayîka di heskirina zaroka xwe ve bûye sembol neçarî kuştina zarokê xwe yê hîn fêrî axaftinê nebûyî bike dikare were hizirîn?

Min di despêka salên 70’an de fîlmek temaşe kiri bû. Navê wê keçika bi Îrlanda bû.  Di rojên taritiya darbeya 12 Îlonê de bi rastî jî hêjabû ku ev fîlîm bê temaşekirin. Behsa berxwedana li dijî mêtingeriya Îngîlîz an a gelê Îrlandayê dikir. Di gelek dîkên krîtîk ên fîlm de tîpekê biştxwer, rû xwer uu rû vîç, pî seqet, dev gilîz û bê navber dipeyve û temaşevanan ditirsîne hebû. Dema ez zivirîm malê, li ser pirsyarên hevalên xwe min got ez çûbûm sînema yê. Dema min navê fîlmê ku min lê temaşe kirye ji wan re got nîqaşek despêkir. Rêber APO jî di fîlm de dîka ku bala min herî zêde kişandiye ji min pirsyarkir bû. Wî bixwe berya min ev fîlm temaşe kiribû. Min jî jê re got: dîka ku herî zêde bala min kişand dîka jiber têkiliya mamosteya jin bi sûbayekî Îrlande re hebû porê vê jinê ji aliyê jinên Irlandeyê hatibû birîn bû. Rêber Apo fîlm nirxand. Wî jî got: Dîka herî zêde bandor dike dika zilamê seqet li tê de tê nîşandin e. Peyama ku dixwastin di fîlm de bidin di rastiyê de di vî tîpê seqet de veşartîbû. Zilamê seqet ê di fîlm de behsa mirovê mêtînger ê dibin dagirkeriya biyaniyan  de şekl digire dikir. Mirovê mêtînger mirovekî di beden û zihin de seqet bûbû bû. Min ev tehlîla Rêber APO a di wê deme de tucar jibîr nekir.

Dema ez di amedeyî ya Erzurimê de şagirtbûm ez zêde ji gund nediçûm navenda bajêr. Min encex piştî sala 1970’an navenda Dersîmê naskir. Jixwe bajarekî mezin jî nedihat hejmartin. Bajarekî wisabû ku hema hema di tê de tevahî mirovan hevdu nasdikirin. Ez bawerim di taxa çiyan de jinek dijî hebû û ev jin di gelek aliyên xwe ve dişîbiya ew zilamê seqet ê di film de. Navê we Emîne bû. Di nava gel de weke Ema Lenge (Emîna qop) dihate naskirin. Bedena wê xwer û vîç bû, qop bû. Dema car caran xwe diberda sûkê tevahî bal diçûn ser wê. Li gorî dihate behskirin ji qetliyamekê bi şaşitî xelas bûye. Çîroka wê bitirsnak bû. Ango wehşet dida mirov. Di dema qetla 1938 de ew ji di nava komeke sêsed êxsîran de bû, ji aliyê leşkerên Tirk ve hatibûn girtin. Leşkeran êxsîr birine li ser kendalekî dibin gûndê Halvorî xwe diberde Munzûrê. Çekên giran li wir hatine rêzkirin. Li ser êxsîran dîsa fîşek hatine barandin. Pişt re ji aliyê leşkeran ve ceset hatine singûkirin. Pişt re her leşkerek wan leşan li pey xwe dikişîne uu diaveeje ava Munzûr ê. Dama Emîne jî di kendalê de avêtine ew li ser darekê mêwê maye. Dema leşker şûnve zivirîne şervan hatine wê derê. Emîne ya ku li ser darê maye girtine gel xwe. Emîne jiyankirin serxistiye. Lê bi bedeneke şûna çend fîşekan û şûna singûyan ve. Emîne heykeleke zînd a tirsnakiya qetla nifşê dide nîşan bû.

Hema hema di tevahî Dersîmê de bihîstina çîrokên qetliyamê, hem jî bi zimanê kesên ew rastî zîp zîpdin jiyîne guhdarkirin ne zehmet e. Ez ji endamê eşîr bigrim heya tevahî eşîrên bi êrîşê re bûne hedef xwediyê çîrokên wisa yên xemgîn in. Min mirovên hîn di rehma dayîka xwe de bîrîndarbûne dît in: ew berê bên cîhanê bûne gazî. Ji qirkirinê pêvetir tiştek nayê bîra dînên Dersîmê. Dersîm bi dînên xwe ve dihat naskirin û gelek nirx û qîmet ji van dîna re dihate dayîn. Ji van dînan dînê herî zêde dihate naskirin û hezkirin Sey Uşen bû. Dema carekî hejmartina mirovan û qedexeya derketina kolanan hebû. Dîn an gûh nedane qedexeyê û derketine sûkê. Dema Sey Uşen di sûkê de yek kes nabîne, tûjî danga/eteka xwe kevir dike û bi tena serê xwe êrîşî qereqolê dike. Dema di aliyekî de kevir diavêjê di aliyê din de jî dike qîr û dibêje: “Ma we dîsa ev mirov birin ku derê, we ew mirov li ku derê qirkir in?” Sey Usen rastiya komkujiyê baş dizanî, jiber di salên qirkirinê de nedîn bû, aqilê wî li serê wî bû. Ev zilamê ku piştre dînbûye tevî nizane berya çend deqan çikirye, qirkirina Dersîmê tê bîra û bi wî rewşa xwe ve jî dizane ku dê talûke li ku derê bê serê civakê. Dijmin, rastiya hêza çekdarî ya ku li derve de hatibû bû, ‘jandarmaya Mamekî bû’, polîs bû.

 Dîsa min di gundê Xacarê de bi zimanê jineke pîr bûyereke hatiye jiyîn guhdarkiri bû. Bûyereke di derbarê qetilkirina axayên eşîran Sulî û Hesen bû. Reyîsên eşîrê Alan bi zarokên xwe yên di hundirê dergûşê ve ango bi tevahî malbata xwe ve li jorî Mazgîrtê tên qetilkirin. Di wexteke Celal Bayir hatiye firmana qetilkirina vê malbata ku di gundê Çukur da dijî dide de, zarokêkî vê malbatê yê hîn şîr vedixwe bi dizîka dibin radestî malbateke li Mazgîrtê dikin. Ev malbat ji derveyî pêkanînên komkujiyê ye. Dema qirkirin xelas dibe û bermayiyên qiliç tên wargûhestinkirin (tehcîr) şûnde, dewlet ixbar girtiye ku wê malbatê zarok revandiye. Li ser vê ixbarê yekiniyeke leşker a ji Elazixê hatiye dest bi operasyonekî dike û cihê malbata ku zarok girtine gel xwe dibeîne. Malbat înkar nekirbû ku zarok radest girtine. Lê ji ber kes nebû şîr bidê zarok miribû. Piştî ji erkdaran re gora zarok hate vekirin û baş bawerbûn ku yê hatî veşartin zarokê lêdigeryabûn şûnde operasyon paşve kişîbû. Jixwe ger zarok hatiba dîtin dê hatiba kuştin, tunekirin. Ev mîsoger bû. Jiber ev zarok di pêşerojê de dikarî bibe kesekî yek kirina bermayiyê kalikê xwe. Dîsa di çalekiyeke ku divyabû şahît neyên hiştin de, weke şahîdekî serê mirovkuja êşandiba. Jiber vê sedemê divyabû ku bê kuşt in. Mirovkuj jî li gorî vê dest bi operasyonê kiribûn.

Ez bûyereke dayîka xwe ya dema hîn şeş salı de jiyabû û di kêliya qirkirinê de sirgûnî Evrûpa bûyî jî jibir nakim, dayîka min hertim behsê vê bûyerê dikir. Komûtanê Tirk ê di kafîleya êxsîran de berya kuştinê qontrol pêktîna, du jina ji kafîleyê cihe/cuda dike. Ji van jinan yek hîn keçike, ya din jî bûka nû ye. Her du jî pir xweşik in ku mirov dil nadê lê wan temaşe bike. Komûtan bi rêka vegervanekî/tercûmanekî bi wan herduyan re dipeyve; ji wan re dibêje ger ew herdu bi wî re birazên tiştek li wan nayê û fîşek li ser wan nayê barandin. Lê her du jin tifî li ser rûyê komûtan dikin û ji wî re dibêjin ku ew amedene birûmeta xwe ve bimrin. Komûtan beyîku dengê xwe derbixîne paşve vedigere. Firman dide ku yên di kafîleya êxsîran de bên kuştin. Tevahî mirov û nasê van herdu jinan liber çavên wan bi awayek hovane tên kuştin. Herî dawiyê dor tê wan. Li ser firmana komûtan fîstanên herdu jinan ji kemaxe tên birîn û wan tînin rewşa nîv dazîbûnê. Wan bi van rewşa wan ve tînin didanin liber çavên bi hezar leşkeran û fîşek li ser wan tên barandin. Dayîka min ev bûka hatiye qetilkirin nasdikir; digot mirovê xizmê zilamê xwîşka wê ya mezin bû. Berovajiyê weke tê hizirin ev nebûyereke şexsekê yan ya yek kesî ye. Bi hezaran bûyerên bi vî rengî hene. Jiber vê sedemê hema hema di tevahî Dersîmê de bi hezaran jin û keçên ciwan şûna bikevin destê leşkerên Tirk û bên qirêjkirin, xwe ji şikêran de avêtine û mirineke birûmet ji xwe re hilbijartin e. Mirin ji ketina destê dijmin re altarnatîf dîtine, ev bi daxwaza mezin ve û bi kêfxweşiyeke mezin ve hilbijartine.

Tevahî mirovên li gundê me bermayîyê qiliç an bûn. Yek malbat nînbûku di qetliyamê de mirovên xwe winda nekirine. Jiber piştî komkujiyên hatin sekinandin şûnde êxsîr bûbûn jiyan kiribûn. Ez dixwazim carek din ji nû ve bêjim: êxsîrtî pênaseya wan bixwebû. Yekemîn car weke êxsîran li devdorê navendê hatine girtin, pişt re jî bi rengî kafîleyan ew derbazî Elazixê kirine. Rêkûpêk kirina cihê koçkirinê vir hatibû nîqaşkirin. Cihê koçkirinê gundên Anatomiya rojava û rojhilat bû. Elazix jî dibû qada ku cara dawiyê hevdû bibînin. Hema hema tevahî malbat sirgûn kiribûn cihên cûda. Di Elazixê de ew sarî trenê kiribûn û dibin çavderiya leşkeran de ew şandibûn cihê sirgûniyê. Jiber hertim dibin çavderî û zehmetiyan de bûn, di sirgûniyê de gengaz nebûbû ku bi hev dû re bipeyvin an têkilî çêbikin. Dema bi zagona hatiye derxistin ve çavderiya neçar ji holê hate rakirin, hema hema tevahî kes bê agahiya hev dû ketibûn li ser rêka Dersîm ê. Di paşve zivîrînê de tevahî kesan bîryara xwe xwe bixwe dabûn. Kêm kes di cihê sirgûniyê de mabû, ev îstîsnabû.  Bi rewşa xwe ya zarok ve min hîskirin û girêdana mirovan a bi welatê xwe ve didît. Digotin “Ax dikişîne”. Ew benda bangawaziya kêmdeng a welatê xwe nemabûn xwe bixwe libervî welatê xwe ve bazdabûn.

Piştî qirkirinê careke din hatina mirovan li ser axa xwe mûcizeyek bû. Jiber vê bikêfxweşbûn. Ji jiyanê re destpêkeke nû çêdikirin. Di dema navbera kar de ji hevdû re behsa bîranînên xwe dikirin kêfxweşdibûn. Paşeroj carek din, carek din tînan bîra xwe. Bîranîn, sedema ji nûve hatina gel hev û bingeha jiyana wan bû û ev dihişt ew bi hev ve werin girêdan. Ji nûve fêrî ji nûve bûna civakê dibûn. Piraniya bîranînên wan di derbarê bûyer û qetilkirinên berê sirgûniyê bûn, tiştên dîtin û bûne şahît bûn. Di derbarê salên xwe yên sirgûniyê jî bi hevdu re dipeyîvîn. Beşa yekemîn tûjî êşbû, bîrîn ji nûve dihatin kolandin. Kî li kûr, kî çawa hatiye kuştin, yek yek ji hev du re vedigotin. Mijeke şînê ya giran dorhêl dorpêçdikir, hertim yên digirîn dihatin dîtin. Êşên di beşa sirgûniyê de dihatin vegotin kêmtirbûn. Herçend di destpêkê de li cihê ku lê hatine sirgûn kirin de nehatibin pejirandin jî, piştî demekê şûndetir hatibûn ecibandin. Di yek kesî de dijminatiya Tirk a ku sirgûnî bûye sedem nebû. Bi hezkirin û bêrîkirineke mezin ve cîranên xwe tînan bîra xwe. Tevî dijî bawariyên xwe çawa çûne mizgeftan, di mizgeftan de çawa dîkên biken jiyîne yekû yek ji hevdû re vedigotin û liber ra jî ji kena liser xwe ve diçûn. Dijminatiya gel a li hemberî hev tûnebû. Yê ku hewl dida wan li hemberî hev sorbike, aciz bike, wan bixe nav hev hêza dewlet bû. Tiştên dihatin behskirin jî vê ispat dike.

Cewherê zagona bicîhbûna neçar Tirkbûyîn çêdike. Jiber vê pir girîngî didin ku yên ji heman eşîrane nedin li gel hev û heman cîh. Ji heman eşîrî bûyîn tê wateya rihê piştevaniyê û bingehê berxwedanê. Di heman demê de ji bo hejmara cîh sedî bîst derbaz nekê şiyarbûneke mezin didan nîşan. Kêmbûyîna hejmar weke insûreke esankirina helandinê hatiye nirxandin. Dema weke teorîk li vê nêzîkbûnê tê meyzandin, dikare were gotin ku ev nêzîkbûn encam girtiye û xwedî mantix e. Lê kiryarî bi vê ve nebûye yek. Ji bilî yên di sirgûniyê de zane, ji yek mirovê ku bi salan di sirgûniyê de mayî fêrî gotineke Tirkî nebûne û bi vî rewşa xwe ve jî zivirine gundên xwe, ez vê rastiyê baş dizanim. Di cihên hatine sirgûnkirin de gelê Tirk ê bejahî Kurd weke heyî, beyî ku ji wan re zehmetî çêbikin pejirandine û ew qebûl kirine. Ji nesname û çanda wan re rêz dane nîşandin, yek nêzîkatiyeke nebaş a li gorî polîtîkaya dewleta fermî nedane nîşandin, girêdaniyeke dostane ya gerim dane çêkirin. Hîn di wê demê de îleta şovenîzmê gel venegirtiye. Li gel nedane vegirtin ango gel bandor nekiriye. Şovenîzm nexweşiyeke herî bi talûke û kirêt e ku bi destê dewletê tê hilberînkirin ku dixwaze di nava gel de belavbike.

Min berya vê jî diyarkir: heya payîza sala 1938’ê di Dersîmê de radest bûyîn û radest girtin jî nîne. Artêşa Tirk beyî ku cûdakirina temen û zayend bikin tevahî kesên ji êşîrên ku jê re tê gotin bexwedanvan girtine, komîserhev kirine û ew qetilkirine. Di payîzê de hema hema di tevahî qadan de heman senaryoya kirêt hatiye pêkanîn: Yên ku ji bo kuştinê hatine hilbijartin bi xêra agahiyeke siwarvan aniye ve li ser cîhanê mane û jiyan e. Piştî vê komkûjî hatiye sekinandin. Di tevahî cihan tişta ku dihat gotin heman bû: yê ku firmana sekinandina komkûjiyê daye Mareşal Fewzî Çaqmaq e. Bi vî rengî Fewzî Çaqmaq hatiye rewşa “rizgarker”. Li gorî qeneyeta mirovên Dersîmê, ger Fewzî Çaqmaq komkûjî nedaba sekinandin, dê yek kes jî ji eşîrên berxwedanvan nemaban.

Dema min pirtûka Dê Brown a “dilê min veşêrin welatê min” xwend, min ferq kir ku gelek taybetmendiyên êşîrên Dersîmê û yên li Emrîka dijîn dişîbin hev. Herdu jî miriye xwezaya li tê de dijînbûn, herdu jî di nava xwezayê de dijîn, di herdûyan de qerexterê mirovahî heya dawiyê diyarde bû. Netenê civakên wan, dijminên wan jî dişibîne hev. Navê wî nayê bîra min; reyîsekî eşîr ê Kizilderelî bû, xwe li komûtanê yekiniya leşker dide nasîn; piştî navê xwe dibêje şûnde “Kizildereliyekî baş e” li ser zêde dikir. Piştî vê komûtanê yekiniyê ew gotina xwe ya bêxêr digot; “Kizildereliyekî herî baş Kizildereliyê miriye”. Piştî vê gotina xwe ji leşkeran re firmana êrîşê dide, reyîsê êşîr jî di nav de tevahî kesên bi inyeta xwe ya aştiyane ve wî pêşwazî kiribûn di qiliç re derbaz kir. Tişta li Dersîmê jî de heyî ji vê cûdatirbû.

Jixwe tiştên berya qirkirinê di çapemeniya Tirkiyê de hatibû diyarkirin ku di Dersîmê de “wê zarokê mirovê medenî mezin nebe”. Dersîm welatê cûreke cûda ya mirovan û cihekî heyînên ku jê re nayê gotin ku ew mirov bû. Wisa dinirxandin. Rojnamevanek li tiştên gotinên ku berya qirkirinê di çapemeniya Tirkiyê de hatiye weşandin meyze dike û li hêza wan a fîzîkî dimeyzîne û dibêje: “ev nabin mirov” û herwiha şîret dikir ku divê ev mirov sirgûnî cihekî din bên kirin û Dersîm bêmirov bê hiştin. Zemînê pêkanîna bîryara qirkirinê baş hatibû amadekirin. Mirovên Dersîmê yên baş nebûn, mirovên Dersîmê yên herî baş ên mirîbûn.

Di sala 1937’ê de gelek reyîsên êşîrên Dersîmê vexwandibûn Elazix ê. Yên ku banî wan kirine berpirsyar an jî nûnerên dewletê bûn. Ji reyîsan re hatibû vegotin ku wê civînekî ji wan re çêbikin. Gelek reyîsên Dersîmê gûh dabûn vexwandinê û çûbûn Elazix ê. Lê ev mirovên ku bin navê civînê de hatine xapandin hatin girtin, bi lezgînî hatine lêpirsînkirin û ji wan re cezaya dardekirinê hatiye dayîn û bi lezgînî hatine dardakirin. Herçend berya reyîsên Dersîmê biçin Elazixê hêdîka dihate diyarkirin jî lê tevgera tunekirinê hîn destpênekiri bû. Di nava yên hatine vexwandin de Seyît Riza jî hebû. Seyît Riza çûyîna xwe ya civînê li ser Erzîncanê ji xwe re bingeh girtiye, lê di rêkê de hatiye girtin û ew birine Elazix ê. Ûşûnê reyîsê Heyderan û du milê wî yê bi navê Blezû û du reyîs jî hene. Reyîsê Blezû Kamer Axa zû ketiye rêkê û weke reyîsên din dema gihiştiye Elazixê hatiye girtin. Jiber temenê wî mezinbû bîryara dardekirinê zivirandine razana heya temenê dawiyê û piştre jî di zîndanê de miriye. Reyîsê milê me Xidir axa jî yekser neçûye cihê hatiye diyarkirin, di devdorê rewşa reyîsên din lêkolîn daye destpêkirin, dema bihîstiye hatiye girtin jî bi dizîka ziviriye Dersîmê.

Tê gotin ku dema rêberê manewî yê berxwedana Dersîmê Seyît Riza hat girtin, fêmkir ku ew û hevalên wî hatine xapandin dike qîr û dibêje “hikimeta direwker û bêşeref”. Seyît Riza zû talûke nedîtiye û ev koploya dewletê di wextê wê de fêmnekirye. Eşîrên di devdoran de behsa du taybetmendiyên reyîsê Haydar an Xidir Axa dikirin. Taybetmendiya wî ya herî girîng “bûna xwediyê bext bû”. Ji kesekî re bêbextî nekiriye, mîsoger kesekî ketiye dangaviyê û xwe avêtiye ber deryê mala wî paşde nezivirandiye. Dostantî li ser hertiştîre girtibû.  Ya dûyem jî xwediyê taybetmendiya zekîbûn û şiyarbûnê bû. Gundiyên me digotin ew dewlet baş dinasî. Li gorî wî dewlet hêzeke weke rûvî qurnazbû. Wî Kurd dixapand dibir li ser bîreke kor, pişt ve didehfand û diavête bîrê. Ev venêrîn û şiyarbûna wî ya li hemberî dewlet dawiyê jiyana wî rizgar kir. Di nava tevahî reyîsên êşîrên Dersîmê yên gazî wan hatiye kirin ku biçin Elazixê de tenê ew ma li ser jiyanê. Li hemberî vê jiyana êşîrên Dersîmê yên serê wan hatine jêkirin ketibû bin talûkeyeke mezin de. “tevgereke lehiyê” ya bitirs li benda wan bû.

Seyît Riza ne reyîsekî eşîr bû zanisteke, zanistê civaka Dersîmê bû. Dibe nexwediyê amûrên ku gotinên ku dibêje bi wan re bide pêkanîn bû, lê di nava tevahî êşîran de yê herî zêde gotinên wî dihatin pejirandin Seyît Riza bû. Di rastiyê de di zanebûna talûkeyê de bû û jiber vê jî hewl dide ku tevahî eşîran bike yek. Ger bi hinceta hevdîtinê nehatiba xapandin û girtin wê li dijî qirkirinê yekbûna eşîran çêkiriba, wê bûba pira di navbera yekitî û piştevaniya gel. Dewlet jî di zanebûna vê de ye û dixwaze hîn çênebûye vê pirê xira bike. Di aliyê din de jî hewl didan ku kesên nêzîk Seyît Riza bikirin û bixin sîxûr. Tê gotin ku ew di zanebûna van de ye. Lê tevdîrên wî lewaz e. Ya herî girîng jî, hesap nekirye ku dewleta soza jiyana bi ewlebûnê jî di nav de vexwandina fermî dê jibîr bike û ew qes biçûk bibe û wî bigre bû. Berya bê dardekirin gotinên ku ji nûnerên dewletê re kirine de hem di wesfa rexnedayînê de ye, hem jî di wesfa şeqameke li rûyê wan xistinê de ye: “Min lîstikên we tehlîl nekir, ev ji min re bû dert/gûl; we nikarî serê min bidewînin, bila ev jî ji we re bibe gûl!”.

Di civaka Dersîmê de reyîstiya eşîrtî ne axatiya axêye, bi taybetî jî ji bo eşîrên liberxwe dane ev wisaye. Her gotina “axa” a li pey navê reyîsê eşîr dixin bi mijara aborî ve negirêdayî ye. Eşîrên ku pêşengtiya vê dikin eşîrên çiyayîne. Di erdniqariya ku ev eşîr li tê de bicîh bûne de axa ku bê çandin kêm e. Axên reyîsên eşîr ên fireh jî nînin. Di navbera endamekî eşîr û reyîs de xîzantiya tê jiyîn hema hema yek e, di heman sînor de ye. Reyîsê eşîr ne bi hêza madî bi hêza girêdana bi kevneşopiyan ve, bi zanistî, tecrûbe û bi rêgeza edaletê ve eşîr dide meşandin. Di nava eşîr de jî ji rêz û otorîteya reyîs re girêdan bilind e. Di heman demê de reyîs li dijî talûkeyên derve hêza parastina eşîr e; di aliyekê de şefê leşkerî yê hêzên eşîra ye.

Berya dewlet bikeve nava tevgera leşkerî de ev rastî baş tehlîl kirye û di xala herî zirav de li eşîr xistiye. Qismekî girîng bê serî hiştiye. Werwiha hêza berxwedaniya gel a li dijî tevgera qirkirinê nîvçe bûye, kêm hatiye hiştin. Di aliyê dewlet de gef kêm bûne. Herçend hinde eşîr bikin qîr û bêjin ger yekitî çênebe wê dawiya me jî bişibe dawiya Ermeniyan jî, hêza guhartina ve rastiyê di xwe de nedîtin e. Herwiha tevahî eşîr di qada xwe de ji xeynî parastina xwe û ji eşîrên din dûrtir ketina nava berxwedanekê wêdetir neçûye. Lê sebra wan tenê jî, weke di straneke li ser raperînê dibêjin de diyardike tevî li dijî penciyan yek jî şer dike li hemberî pênciyan bi yek kesî tola xwe heft qet zêdetir rakirin, ji bo welatê xwe heya dilopa xwîna xwe ya dawiyê şerkirin û çûna şehadetê ye.

Yên ku bihatina girtinê ve li gorî rihê zagona sirgûniya neçarî çûne sirgûniyê li gorî wateya hevokê ya rast bermayiyên qiliç an bûn. Yê ku deqa dawiyê de Fewzî Çeqmek midexele kirye û ew ji bikuştina çekên bi makîne rizgar kiriye jî endamê kafîleya wan bû. Dema êxsîr digirtin lê qetil nedikirin ev rê liber radestiya şervanan vekirîbû.  Mirovên êxsîr ê nehatiye qetilkirin wî weke miqnatês kişandibû. Ebdûlah Alpdoxan ji bo radest bibin mirovên wan ên êxsîr ketine weke elçiyan rêkiribû şer. Êdî tunekirin nebû, soza vê dihate dayîn. Dê wan bişînin cihekî din, dê mal û axa biçî
nin bidin wan. Şervan bi çekên xwe ve dihatin û radest dibûn. Yên ku radestî red dikirin û yên bi rastî girêdayî diman pir kêmbûn. Nedibû mijara gotinê ku ev dê ji dewletê re bibin gef. Komkûjiyeke hovane hatiye kirin, berxwedan hatiye şikandin, bermayîyên qiliç kirine bin çavdêriya xwe de û ew şandine sirgûniyê, erdnîgariya Dersîmê di asteke mezin de hatiye bêmirov kirin û ew anîne rewşa “herêma qedexe”, ji Dersîmê re bêdengiya gorê hikim dimeşand.

Tevahî eşîrên Dersîmê li dijî komkujiyê nerabûne ser xwe, berxwedan nemeşandine. Eşîrên ku ketine rewşa berxwedanê di bingeh de eşîrên Ovacik, navenda Dersîm û Hozat e. taybetmendiya van eşîrên çiyayî ya bingehîn ji azadiya xwe re weke ketibûnê girêdayîbûn. Ji bo wan rastiya dewletê hêzeke heyîna wan re gef çêdikir bû; di navbera dijminekî dixwaze wî tune bike û eşîr cihêbûnek nebû. Wan di wateya rast de dewlet nasnedikirin. Tevî bi çek in jî nikare bêgotin ku ev eşîr talûkeyekî çêdikin. Heya ji aliyê dijmin êrîş nehatiye êrîş nebirine li ser hêzên dewlet ê. Êrîşa ku di sala 1937’ê ya birine li ser qereqolekî xwedî rastiya mîsîlemê bû. Di vî gundî de ew qereqola ku neheqî li jinan kiriye ango qereqola Pah kirne destê xwe de, gelek leşker kuştin e, heya Mazgîrt ê dana pay yên li şûn de mane. Mazgîrt di navbera dewlet û eşîrê çiyayî weke sînor e. Ew qereqola ku dewlet li qada wan de damezirandiye ji holê rakirine. Ger leşker heqaret li gel neke û jinê wan re dest neavêjin, bi kinasî nekevin nava rêbazên sorkirinê dibe ku çav ji heyîna qereqolê re girtiban e. Bi cewherîn jiyana wan a aştiyane esas e. Sekna wan a li dijî dewletê yekser li ser bingehê parastina rewa ye. Vî gelî weke “hov” dana pênasekirin lêanîneke dewletê ye. Lê hovê herî biesil dewleta ku tevahî tiştan weke lehiyê dide berxwe û dibe ye, hovantiya wî ya birêxistî û bipergalkirî ye, zulm û zextên wî yên bêsînor in.

Tevahî êşîrên ku tevlî berxwedaniyê nebûne weke alîgirên dewletê pênasekirin nerast e. Gelek ji wan jiber pêşengtiya reyîsê eşîr ji vê berxwedanê dûr mane. Dewlet berya komkûjiyê nakokiyên di navbera eşîran de baş nirxandiye, di vî alî de bê alîgirkirina hinde eşîran de serkeftin xistiye destê xwe. Bûna çiyayî tê wateya ji derveyê jiyana dewletê û ji jiyana wî re jiyîna bîyanîbûnê. Pevçûyînên berjewendiyên şexsî lewaz e. Dibe nakokî di navbera kabîleyan de hebe. Li hemberî vê jî di qadên ku dewlet di devdorê navenda îdareyê de damezirandine de şêwaza jiyanê cûdatir e. Nêzîkatiya miliyetperestinê diyardeye, berjewendiyên şexsî pêşketiye. Di navbera eşîran de qûtbûn tê jiyîn.  Mirov nikare behsa yekîtiya di navbera gel de bike. Devdorên Hozat, Mazgîrt û Pertek wisane. Bi kinasî zemînê gel erenî yan neyînî kirina çalekiyê lewazbûye. Bêguman propaxandayên dijber ên dijmin ev qad bandor kirye. Di encama zehmetiya aborî ya eşîrên çiyayî ku dibin dorpêçkirinê de dijîn talankirinê bi xwe re derdixîne holê, ev jî propaxandayê dijmin hîn bihêztir dike, bibandor dike. Bi kinasî dewleta ku dixwaze berxwedanê bisînor bike nakokiya herî biçûk jî nirxandiye, bi xera vê xwe gihandiye encama ku dixwast.

Dema di çerçovaya pênaseya peymana pêşî girtina tewanbariya komkûjiya 1946’an û cezakirin tê nêrîn, tewanbariya mirovahiyê ya li Dersîmê de hatiye kirin dê hîn baştir bê dîtin. “Li gorî peymanê ji van çalekiyên ku bi armanca tunekirina netew, etnîk, irq an jî komeke olî komkûjiye:

a- Endamê civakê kuşt in,

b- Di endamên civakê de rê ji zerara bedenî an ya zîhnî re rê vekirin,

c- Ji bo civak tune bibe mercên jiyana tunebûnê kêm an zêde li ser civakê ferzkirin,

d- Di nava civakê de ji bo zarok çênebin tevdîrên astengkirinê girtin,

e- Zarokên girêdayî civakê neçarî jiyankirina di nava civakên din de kirin”.

Tabloya di tevgera lehiya di Dersîmê de derdikeve pêşiya me ku ev berê hatibû amedekirin, bi vê pênasê ve nabe yek. Di van pênç çalekiyan de dibe tenê ji bo çalekiya çaremîn tiştek neyê gotin. Lê herçar çalekiyên din bê qûsûr di vê qadê de hatiye pêkanîn, meşandin. Li dijî tevgera weke lehiyê tê zanîn berxwedaniya li Dersîmê pêşketiye û du salan berdewam kiriye de hejmara mirovên hatine qetilkirin negengazeku mirov bide an jî bihejmêre. Hejmareke mîsoger dayîn zehmet e. Lê ev hejmar weke bi deh hezaran ve bê îfadekirin hovaneye. Ji derveyî qismekî bi sînor ê ji cîhbûna neçarî ve hatine hiştin tevahî qismên hatine hedef girtin weke fîızîkî hatine tunekirin. Qet tucar nayê inkarkirin ku ev paqijiyeke etnîkbû.

Tenê di yek bûyera pêvajoya qetilkirinê de, di lorîna diavêjin li ser malbatên hatine qetilkirin ê axayên gundiyên Çukur Sulî û Hesen de jî bi awayek balkêş diyardibe ev ji holê rakirina zagonên Kurmancgeriyê ye. Tişta di komkûjiyê de hatiye tunekirin û agir berdanê û şewitandine nesnameya Kurd e, çanda Kurd e, ew jiyana ku Kurd li ser bingeha zagonên xwe yên xwezayî de dijîn lê paqij e. Dê êdî şûna van tevahiyan Tirkgerî bigire. Di rastiyê de jî di heman lorînê de tişta tê gotin şûna tiştên hatine rakirin zagonên Komarê û Tirkgerî tê bicihkirin e. Ev pênaseya lorîna gelekê ye; pênaseya gel e ku ew tiştên jiyîne bi hevokên xwe didin diyarkirin. Dema yên mayîn û ji komkûjiyê xelas bûna çareseriyê di bîrkirinê de ditînin, gel bi şêwazê lorînan ve hewl daye tiştên jiyîne neyên jibîrkirin. Rastî ev e.

Ez tevahî kesan vedixwînim hizirînê, ez hêvîdarim ev hevoka min dê weke minet bê fêmkirin. Bihizirin: Mirovên endamê civakekêne ji aliyê hêzên ku ew êxsîr girtine ve hertim bi heman rêbazê ve ji mirinê re tên rêvîkirin. Êxsîr tên girtin, li ser hev tên komkirin, ji zarokê di hemêza dayîka xwe de heya pîrekî/ê nikare li ser lingan bisekine derdixin pêşiya çekên giran, dûra wan ji barana fîşekan re dikin hedef. Mirin wan wisa dibîne. Ji vê re nerazîbûn jî nadin nîşan, vê gilî jî nakin, di devê yek ji wan de qîra “gunehê xwe li min bîne” dernakeve, berya barandina fîşekan tayê piyê kesekî nayên vekirin, kesek li erdî nakeve. Zarokê herî biçûk bile mirinê bi sergiraniyeke wisa ve pêşwazî dikin. Hema hema tevahî kes vê dihizirin; karê zalim zilme, tişta mazlûm bikin jî li dijî zilmê liberxwedan e. Mirinê tirsîn ve zalim kêfxweş nakin. Jixwe bawerya wan jî ji wan re vê şîret dike. Li gorî bawerya xwe ew parçeya Kerbela bûn, dema yên kevneşopiya Yezît didomandin dihatin tunekirin diketin nava şehîdên nemîr ên Kerbelayê. Lê çi dibe bila bibe nifşê Yezît ji kesekê re minet nakin. Ev berxwedaneke kêmbû, bisînor bû.

Li hemberî mirina zalimên dûr hatine anîn yên çiyayî bi jiyana xwe ya azad re girêdayî mirin pêşwazî dikirin. Ew hertim rast jiyîne, jiber rast jiyîne jî rast dimirin. Ji derveyî vê jî li hemberî wan hezeke weke ezraîl canê wan digirt hebû. Baş dizanîn ku ji ezraîl re gotina “canê me negire” çi wate îfade nake. Dor dora kafîleyên li hemberî çekên makîneelîbûn. Di wan de jî heman sekin tê dîtin, beyî ku ji mirinê bitirsin benda mirinêne. Dibe cara dawiyê li xwezaya Dersîmê ya pêve girêdayîne û l itê de mezinbûne temaşe dikin. Di kêliya çek diverişin de li dûr ve qîrek bilind dibe: “Bisekinin, ji kesekê re fişek nayê xistin, êdî kesek namire!”. Kî çi bêje bila bêje, kêliya qetliyamê a herî wehşet dide, dîn dike ev kêliye. “Firman” erênî bersiv dibîne û canê ji mirinê re hatine amedekirin ji canê fîşek xwarî û ji singûyan rizgar dibin. Rihê mirov li hemberî vê agahiyê weke keştiya li ber baqer peritiye tîne bîra mirov, tewazina xwe winda dike û xwe windadike. Beden êdî ji rih re serî nadeyne. Heya wê kêliyê hêza wan a lewazbûyî ji tayên xwe rizgar dibin, pîyên wan dest bi recifandinê dike. Dibe piştî demekê êdî rih dikeve bin hikma can. Bedena ku gihiştiye derfeta heyîna xwe jiyînê, dizivire hepsa rih û her ku diçe dizivire gora wî. Piştî çend saniya şûnde beden tevahî girêdanên xwe yên bi kevnarê ve qûtdike. Ji bo beden paşeroj mirina bi tehlîlbûna wî ve tê ye û bi bêdengkirina çekan ve mirin ji bedena tê dûrkirin. Ji bo bedena dangkirina çembera mirina di devdorê rihan de hatiye çêkirin tê wateya ji bo jiyînê derfeta hîn zêdetir. Çawa dibe bila bibe jiyîn! Bedenaku dibin çavdêriya rih de derketiye li ber vê ve diçe.

Ev dîka rizgariyê ya bi plansaziyeke baş ve hatiye pêkanîn weke rastiyeke mija reş a li ser wateya mirinên rûmet daketiye ye, bîranîna hatiye jiyîn ji paşeroja herî dûr û a herî nêzîk hatiye qûtkirin. Bi rastî jî di kêliya hat fêmkirin ku mirinên bedenî dûr ketiye, kêliya jibîrkirin destpêkirye ye û ketina pêvajoya ji paşerojê qûtbûnê de ye. Ji mirinê zivirîn di xalekî de hatiye rewşa ji nîn/sifirê de çêkirina destpêkekê. Berya wê nîne. Hîn rast ir, ji bo berdêla sekinandina hilweşîna beden şexs dê êdî berya wê jibîr bike. Yên rista rizgarker û rizgariyê dilîzin di ferqê de ne ku rastiyeke nû heye. Celat ji dîkê derketiye û çûye. Ew êdî kesekî cûdaye; neyê bi xwe re mirine tîne yê jiyan didê û ji nû ve jiyanê bi xwe re tîneye. Herçend di destê wan de xwîna birayên wan hebe jî, di çavê rizgarbûne de ew êdî wisaye. Celadê ku bihezaran kes kuştine êdî xwe kirye qilifê rizgarker de û bi tiştên bexşandî ve ew êdî hatiye pejirandin. Ev destpêkirina pêvajoya şûna nifreta bi rûmet, hîskirina kirêt girtiye ye. Di navbera qûrban û celad de têkiliyek nû hatiye çêkirin. Jiyana di xala sifir de destpêkiriye, jiyana dike evîndarê celadê xwe ye. kuştina bi hezaran mirovan êdî weke şaşitiyekê jî nayê dîtin, qetilker jî êdî nabêjin min şaşitiyek kirye, qetilkirina hatiye kirin dê di bingeh de weke kuştina bê wijdan û bê şerim nehatiba dîtin û dê ji holê rakiriban.

Bêgûman di vir de mirovên ku di kêliya dawiyê de di qetliyama Dersîmê de xelas bûne re ne dudiliye. Nayê gotin ku xwezya yên mayî jî hatiban kuştin. Ji derveyî vê jî kesek mirinê jî pîroz nake. Ji nirx, xweşikbûn û ji pîrozbûna jiyana mirov re gûman nayê jiyîn. Di vir de zilm û zorbartiya dewleta Tirk a xwe kiriye qesabê Kurd tê lêpirsînkirin; hewl tê dayîn ku rastiya wî ya mirov dike dijberê xwe bê nîşandin. Di vê mijarê de Yenîçertî mînakeke ku ji aliyê tevahî kesan ve tê zanîn e. Yenîçerîtiya rêxistina leşkerî ya Osmanliye, piraniya xwe zarokên Hristiyanin ku tevahî malbata wan hatine kuştin in. Lê ger di ferqa wê de be, ev ji bo Yenîçerî nexwediyê çi wateyekê ye. Ji bo wî dewlet hertişt e, hinceta heyîna xwe ye, destpêk û dawiya wî ye. Ew têkiliya di navbera qatil û qûrban de ku di Yenîçerî de tê hizirin ku bê çêkirin berovajî dikin; qatilê ku dibe bibe çavkaniya nifret û dilxelandinê, ji bo qûrban tê asta hezkirineke seqet. Di pergala desthilatdariya Tirk de qûrban di vê şêwazê de ji biyanîbûna cewher ve dana girêdan hêzeke pêkanîna di asta huner de qezenc dike. Tişta dewleta KT ya ku li ser mîrasa Osmanan beden dîtiye li Dersîmê de kirye, dibe dûbarekirina vê tecrûbeya serkeftî. Dewleta Tirk a ku hêza xwe ya biyanîkirinê jî dide pişt xwe, bermayiyên komkûjiyê jî dizivirîne bedenên bê rih, herwiha duyemîn car Dersîmê di qirkirinê de derbaz dike.

Bi pêkanînên xwe yên wehşî ve hêzên qetilkirinê mirovan ditirsînin, ev bûye armanca wî ya herî bingehîn. Hedefa bingehîn a tirsandinê ne hêzên di nava berxwedanê de ne, qismên civakê yên li derveyî berxwedanê mane ne. Peyama ku ji tevahî kesên ji vê qirkirinê re bûna şahît û bîhîstine re tê dayîn diyar e: Hun ketina rewşeke li dijî dewletê, li mejiyê xwe jî de derbaz nakin, hun dê li gorî daxwaziyên ku dewlet ji we dixwaze bitevgerin! Jiber vê sedemê komkujiya Dersîmê li dijî eşîrên ku li hemberî îşxalê sekinîne tevgereke şikandin û tunekirinê nirxandin heya dawiyê şaş e. fîşekên di canê mirovên êxsîra hatine xistin û canê wan kûn kûnî kirine ketiye rihên yên li derveyî berxwedanê mayîne jî. Jixwe ew meyla radestiyê ya di pêvajoya berxwedaniyê de di van qisman de hatiye dîtin, girêdayî şkestina berxwedanê hîn zêdetir kûr bûye. Ev tirsandineke wisaye ku çi kes naxwaze bibe hedefa teroreke ew qes bê sînor, ji bo vê jî wê hewl bidin ku bi qetilker ve bikevin nava jiyaneke lihevkirinê. Ev serî ji tevahî daxwazên celat re daxistine.

Heya ji gotina “Bila xwedê wan rojan nîşa dijmin bile nede!” kûr neyê nêrîn û nekevin giranbûna wê de, wê şikandina vîna di bin vê gotinê de jî neyê ferqkirin. Ev daxwaziya ji xweda berya hertiştî misogere ku ji qarexterê belavkirina vê zilmê re tilî hatiye nîşan; lê divê were dîtin ku heman daxwazî rewşa rihê binketinê jî dide nîşan. Neheqî di wateya teqezde tê şermezarkirin lê hesap ji yên komkujî pêkanîne xwestin qet nayê hizirîn. Dema rewş dibe ev, encameke bitirs a weke “Çi bedelbe bila ew bedel be jiyîn” derdikeve holê. Jixwe dibe mirov bijî, lê neweke windakirina rûmeta xwe, neweke hêviya xwe ya azadiyê bi kesên hatine qetilkirin ve xistina gorê de, ne weke rih kirina bin xîzmeta parastina zîndatiya beden, wî xistina rewşa xizmetger. Weke berdêla tenê bi serê xwe parastina can ev berdêlên giran in û lê mixabin rastiya tê jiyîn jî ev e. Dema me di nîvya sala 1970’an de da diyarkirin ku divê ev qetliyama bitirs neyê jibîrkirin û hesabê wê bê xwestin reaksiyona ku me dîtiye ecêp bû. Mirov ji me acizdibûn û digotin “Ma hun dixwazin komkujiyeke nû li me bidin jiyîn, hun çima paşerojê û tiştên bihorî tevlîhev dikin?”. Mêtingeriya inkarger firman dide “bîranîn qedexeye”, civaka ku li gorî qedexeyê diçûn jî digotin divê kevin, paşeroj bê jibîrkirin.

Di helbesteke Pûşkîn de gûftigoyeke şerê baz û qijik heye. Bazê ku hîs dike mirina wî nêzîk dibe, dixwaze sira/sır dirêj jiyîna vê qijik ê ku hîn di zarokatiya xwe de nasdike tehlîl bike. Qijik sedema dirêj jiyîna xwe wiha vedibêje: “çavkaniya xwe ji ferqa di navbera temaşekirina bilind û di navbera jiyîna di jêr de digire”. Qijik ji qalpikê darê rizyeyî ve ji xwe re hêlîn çêdike, bi leşe lawirên ji hev ketî ve zikê xwe têr dike, Xwarina ku herî jê hez dike jî laşe tayê di navbera du salan de rizyayî ye. Bêhna rizandina leşan a li rûyê wî dikeve ji bo paqijbûna wî ya herî baş e. Bêguman di derbarê jiyîna demdirêj de şîretên weke zêr ên bide baz hene. Lê ew dê tenê du rêkan bide pêşiya baz û dê bi vê ve xwe têr bibîne: Ya yekemîn, weke xwe jiyîn û bûna xwediyê temenekê hezar salî. Ya duyemîn jî di jor de firînê ve bi temenekê kin ve xwe têr dîtine. Li ser vê baz jê re dibêje “Bila temenê te yê dirêj ji te re be, xwarina leşan bila behra te be. Şûna ez bibim qijikekê ku serê wî hertim li erdiye, temenekî li ser leşan xwe dirêj dike, weke bazekê ez dixwazim hertim bilind bifirim û serbilind bimrim”.  Peyama Puşkînê helbestvanê herî mezin ê cîhanêye vekiriye: Ya bingeh dirêj jiyîna mirov nîne, çawa jiyîna wî heye. Mirov heyîneke dikare bibîryara xwe ya jiyaneke çawa bijîm bide ye.

Mêtingeriya Tirk mêtingeriya ku nahêle Kurd ji xwe re pirsyara “ez çawa bijîm” bike, ger bide jî divê bersiva wê di nava jiyana pergala xwe ya inkargeriyê de bê pîvandin e, ango mêtîngeriyeke diredîne. Ger bersiva ku dê bê dayîn dê di nava pergala wî de bibe helandinê, wê demê şaşitiyek nîne ku ev pirsyar bê pirsîn. Ji bûna xwe derketin û bûna yekî din neçare bibe çarenûsa mirovê Kurd. Kurd dikare bibe tevahî tişt lê tucar nikare bibe xwe, ji bo bibe xwe jî hewl nade; dê nasname, ziman û çanda xwe nexwaze. Di helbesta Pûşkîn de qijik li jêr e, bi leşên dikeve behra xwe ve û bi qalbikên darên riziyayî ve xwe dide jiyîn; lê ew dîsa jî neweke tişteke din e, ew weke qijik dijî. Di heman rengî de di gelek welatên din de gelek gel dibin dagirkeriya mêtîngeriyê de jiyîne, lê dîsa jî bi inkargeriyeke wisa re rû bi rû nehatine. Bi gotineke din ve dibe wateya gelekî ji mafên xwe qûtkirin xwedî watebe, lê weke heyîneke çandî xwe tune hesibandin û tune kirin nayê fêmkirin, wateya wê nîne.

Sedema herî girîng a Kurdan kirina nava rewşa rihê gihayên bi zerar ên di nava baxan de derbixînin de tûne bikin û di vê wateyê de ji wan re qetilkirinên ku mejî narakin dana jiyînê afirandina mercên ku qirkirina çandî pêkbînin derbixin holê bû. Dewleta Tirk a li hemberî berxwedaniya demokratîk netew a di Kurdistanê de berya darbeya 12 Ilanê de pêşdiket dînbûbû, ji nûve dest bi nîşandina diranên xwe yên bixwîn kiribû. Wezîrê demê Suleyman Demîrel digot “Yên di nava vê xebata ciheyî de cîh digirin bila bizivirin li dîrokê temaşe bikin, bila bibînin di kevin de çi hatiye serê wan û bila ji xwe re îbret bigrin, bila yekser mejiyê xwe komî serê xwe bikin û devj ji diştên dikin berdin”. Dîroka ku wî dixwast lê bê nêrîn dîroka ew komkujiyên tûjî wehşet ên li ser Kurdan hatibûn pêkanînbûn. Dewleta Tirk qenit kirye ku yên dixwazin bibin xwe û wekî ew bixwene bimînin re cihekî gorekî jî nadin. Kî heman daxwaziyan bike wê van tiştan bîne serê wan, dê ji vê rastiya xwe nerevîba. Bêguman ev gef neya kesekî bû, ya pergala inkar û tunekirinê bû. Jixwe hîn di wê demê de ev gotin bi gef xwarinê ve bisînor nediman, gav bi gav dihatin kiryarkirin.  Darbeya 12 Ilonê jî dibû rewşa navsera (doruk) kiryarkirina vê rastiyê.

Di navbera salên 1925-1938’an de dîroka ku îbret bê girtin nedi paşerojê de bû, li rex serê Kurdan bû. Ji bo yên dişopînin mejiyê xwe komî serê xwe bikin û yên dixwazin weke xwe bimînin weke gîha diçandin, ew diçandin, ji hev belav dikirin. Jixwe ji tevgera dikirin weke tevgera qetilkirinê, bidûrxistin (tenkîl) û wargûhêzî nav dibûn. Wateya bidûrxistin cezakirina yekî ji bo mînak bê girtin e. Bi îfadeyek hîn vekirîtir tenê “isyangeran” kuşt in têra wan nedikir, ji bo kesekî din nekeve nava çalekiyeke heman divyabû ji bo îbret bê girtin yek hatiba kuştin jî. Vaye bidûrxistin ev e. Ji vê gavek wêdatir tedîp e, li gorî Tirkiya roja me şikandin an biçûk xistinê ve kişandina edebe, bi xeber û heqaretê ve ew nerimkirin e. Tehcîr jî cihên ku kesên li tê de bên tedîp kirin û di vê pêkanînê de bê derbazkirin e, ango mekana sirgûnkirinê ye. Dema sih sala di navbera salên 1940-1970’ê de tê dîtin ku ev dem dema sertarkirina bidûrxistin, tedîp û tehcîr e, dema bi temamî berxwedana Kurd şikestiye, bi nifş qirkirina sor bi nifş qirkirina spî ve birina encamê, ji pêkanîna helandinê re lezgînî dane qezenckirin ango dema bêdengî û tirsê ye. Kurdistan êdî ziviriye bêdengiya gorê. Êdî rastiya gelekî ya êdî heyîna wî bile bibe mijara nîqaşê, ji bûna xwe derketiye mijara gotinê ye. Ev rastî netenê rastiya Dersîmê ye;  rewşa ku tevahî Kurdistan û gelê Kurd xistinêye, ya rûmet şikandinê ev e.

Nîjadkujiya spî an jî kujiya çandî ya tê heman wateyê mijara nîqaşeke din e. Lê tişta divê di vir de binê wê bê xîzkirin ev e: Dibin Rêbertiya lawê Amara yê gelê Kurd ew têkoşîna berxwedanvaniyê ya ji bo vê ketina rûmetê dişkîne berovajî bike daye destpêkirin bi rastî jî coş dide mirov. Bilindbûna Kurd rastiyek e. Gelê ku berê li xwe direviya a niha gihiştiye rewşa yê herî nêzîkî xwe disekine. Kî çi bike bila bike, nikare bîryara vî gelî ya jîyîna azad lewaz bike. Vîna azad a Rêber Apo di gelê wî de bûye cîsm, Rêber û gel hatine rewşa ji hev neqûtbûn ê. Ev dibû mezinbûna Kurd, rastiya rûyê mêtingeriya Tirkiyê ya nîjadkûja hovane aşkere kirye, ew kirye nava derneketineke kûr de. Sedema harbûna wî ev e, sedema ew qes bê şerm li ser gel û tevgera me de tê ev e, sedema hertim artêşeke pencsed kesî di nava welatê me de di tevgerînê de digire ev e, sedema hewl dide ku girtinan zêde bike û zîndanan tûjî bike ji ber vê ye. Bi vî rewşa xwe ve rewşa rêjîma inkar û tunekirinê ya roja me ya îro de ketiyê dişibe zilamê ketiye nava teqnê/bataxlixê de ye. Ji bo ji rastî û ji pirsgirêka Kurd xilas bibe asta çalekiyên ku pêktîne çibe bila ew be, tunda wî çi be bila bibe ev hineke din rê li ber ketina teqna neçareseriyê re vedike.

Em dîroka xwe ji nû de çêdikin, an em di nava dîrokeke zînd de dijîn. Kesek nikarê vê dîrokê ji paşeroja me qût bigre dest. Dema tevgera Apogerî ji ketina Kurd re ya di devdorê bîryara pergala emperyalîst a navnetew de dihat jiyîn re gotibû bes e jî ji rastiya gelê me ya dîrokî ve derdikete rêkê. Lê di wê demê de ku di derbarê Kurdan de hertişt hatibû jêbirin, di derbarê dîroka Kurd de belgeyên heyî kiribûn bin mehfûrê/xasirê de û di wê dema ku gelê Kurd di asteke mezin de ji bûna xwe derketîbû de, bi perçeyên şikestî yên di dest de, bi zanistiya dîrokeke kêm ve ketina nava demeke nû jênerevîn bû. Bi taybetî jî di tevahî dema Komarê de di derbarê mijara berxwedanên hatine jiyîn de di astekî de agahî hebûn. Ev qes bile besbû ku mirov ji ketina dihat jiyîn re bêje bes e û fedekariyeke mezin bide berçav. A niha zanistiyeke me ya dîrokî ku ev pêşeroja me ronî dike heye. Lê dîsa jî em neçarin belgeyên ku dîroka me ya nêz hîn zêdetir ronî bike û di derbarê vê dîrokî de agahiyan kombikin. Lorînên gelê me bile di rewşa belgeyên dîrokê de ne û em neçarin van komî ser hev bikin. Em xwedî erk in ku serî li şahidiya şahîdên hîn jî dijîn bidin û tiştên vedibêjin bikin rewşa belge û wan qeyt bikin. Rêka dana jiyîna şehîdên me yên goreke wan bile nîne ev e. Bêyî ku em feresata xwe ya azadiyê bispêrin feresata azadiya wan a birûmet ku di nava jiyana wan ya di xweza de dijî û beyî ku em bispêrin sekna wan a li dijî zalimên komkûjan bibîryar, em nikarin îdîa bikin ku em wan fêmdikin û biwate dikin.

Em neçarin li şiyariya destpêkê ya “jibîrkirin xiyanet e” re pir alî temaşe bikin. Em nikarin ew komkûjiya li derveyî mirovahiyê ya mêtingeriya Tirk li Dersîmê û di gelek cihên welatê me de daye meşandin jibîrbikin. Em nikarin ew êşkence, zulim, hovantiya li di tevgera bi bidûrxistin, tedîp û tehcîr ve tê îfadekirin li ser gelê me pêkanîne jibîr bikin, wan heqaretên ji gelê me re rewa hatine dîtin jibîr bikin. Bi taybetî jî em tucar ew kirêtî, ketîbûn, heqaret, hov dîtin û biçûk kirina ku navaroka hevoka bidûrxistin û tedîp e jibîr bikin. Em nikarin ew qetilkirina bi deh hezaran mirovên me yên ku bes di jiyaneke bi nesname û li gorî çanda xwe de israrkirine û bêgor jibîr bikin. Em nikarin tucaran ew keçên ji bo nekevin destê dijmin xwe di tehtan de avêtine, dîsa ew jînên ji bedena wan ya mîrî re bile heqaret hatiye kirin jibîr bikin. Em nikarin jibîr bikin ku sedema mêtîngeriya Tirk ew qes dînatî kiriye ji bo me weke gel di dîrokê de tune bike ye. Em nikarin jibîrbikin ku hîn welatê me dagirker e û dibin işxala leşkerî de ye, em hîn nîjadkûjiyeke çandî dijîn, tevahî dewlemendiyên me weke heydûtî talan dikin û hewl tê dayîn ku gelê me bi birçîbûnê terbiye bikin. Em nikarin jibîr bikin ku jiber Rêber Apo ji vê ketina lehnetî re gotiye bisekine û em bi rastiya xwe ve rû bi rû aniye dibin pergala Imralî de ji êşkence, zulim û tehdeke di dîrokê de nayê dîtin re rû bi rû tê girtin. Weke kombûna van tevahiyan em nikarin jibîr bikin ku jibîrkirin xiyanet e.

Mîsoger ev ne bangawaziyeke rijandina xwînê ye, di derbarê nîjadkuştina Kurd ne belgeyeke ku ji kongreya DYE û ji Parlementoya Evrûpayê re tê komkirin û tê pêşkêşkirine jî. Helbet gîliyên me hene, lê mixatabê vê gîliya me gelê Tirk e, rewşenbîr û hêzên wî yê pêşeng in. Li ser heman axê yekitiyeke gelê Kurd û Tirk a bi hezar salan heye. Ev yekitî hertim xwe spart bingeha dostaniyê û biratî yê.  Dema di pêvajoya nîjadkuştin û qirkirinê de jî gelê Tirk ji Kurdên ku bermayiyên qiliç in ku çûne li ser axa wan jî tewanbar nedîtine, bi çavekî tewanbar meyze nekirine. Hewl neda li gorî firmanên dewletê bimeşin Kurdan bikin Tirk, ji bo vê kedeke taybet nedane, mirovên Kurd bi rastiya wî ve pejirandine. Ev reftariyeke birûmet bû, reftariyeke li gorî mezinbûna vî gelî bû. Lê mixabin ew miliyetperestî û nîjadperestiya di van salên dawiyê de tê sorkirin ev girêdanên dîrokî yên di navbera gelê me de lewaz dike, di navbera her du gelan de tixmên nifret û rikê diçînin. Vê ji dispêrin derewa “dê Kurd Tirkiyê perçe bikin”. Em jî dibêjin qutkirin, perçekirin ketîbûne. Yê ketîbûna herî mezin dikin partiyên dewletêne û çend hep generalên li ser artêşê dikin. Yên perçebûnê dikin, yên dînamît dixin bingeha Tirkiyê, yên dibêjin bila Kurd tunebin, hema hema kêm maye ku tevahî Tirkiyê ji hêzên derve re pêşkêş bikin ew bixwene. Bi teqez divê gelê Tirk vê bibîne û ji ketîbûna ketiyan re bêje bisekine.

Em weke Kurd ji gelê Tirkiyê re xîzmet kirinê ji xwe re weke rûmeteke mezin dihejmêrin, dibînin. Lê dema nesnameya me hat tunekirin dê rihê me jî tune bibe û weke heyînên bêrih ne tenê ji gelê Tirk re em dê nikarin ji bo xwe jî bibin heyînên bêhewce, qencî. Dewlet vê li ser me ferz dike. Em ji mirovê Tirk pirsyar dikin: Ma hun dikarin ji Tirkbûna xwe poşman bibin? Ger hinek din bên ji we re bêjin “hun nikarin bi Tirkî stranan guhdar bikin, hun dikarin biçin qûrsan Tirkî fêrbibin, lê çi pêwîstî bi perwerdeya zimanê dayîkê heye?” wê demê hun dê çibikin? Ma hun qiyamet ranakin, bi acizbûnê hun ezman nayînin xarê? Gelo ma tişta hun ji bo xwe naxwazin, hun çawa dixwazin Kurd ji bo xwe bixwaz in? Yek rabe navê Izmîrê biguherîne bike Smîrna, ji Trabzonê re bêje Trapezûs, pêşniyar bike ku bila navê Stenbûlê bibe Konstantînopolîs wê çibibe? Ku di rastiyê de navên wan ên dîrokî wisane. Tevî vê hun dê yekser pêşniyarên guhartinê red bikin, ma ne wisaye? Gelo ma wê demê navê Dersîmê çawa dibe Tuncelî? Dema em dixwazin Dersîm weke xwe bimîne çima dibe kirina tewanbariyê? Çawa bi esanî navê bajar, gund, bajarok, çiya û çemên Kurdistanê dikin Tirkî? Ka bihizirin: “Nevroz” hevokeke farsiye ku pir nêzîkî Kurdiye, çi eleqeya xwe bi Tirkî ve nîne: tevî vê jî çima ji Kurdan re ileh Nevroz tê ferzkirin. Çi eleqeya vê ya bi firmana “hey hemwelat, bi Tirkî biaxive!” ve jî nîne. Dê bê gotin “bila, bila ne Tirkî be bila bi Farsî be, dîsa jî tu dê bi Farsî bêjî Nevroz, bi Kurdî Newroz nayê qebûlkirin?. Ji hevokeke Kurdî re bile ew qes astengî, ew qes dijminatî çima, ji bo çi?

Belê, em van jibîrnakin: em dê bikin qîr û bejîn jibîrkirina van xiyanet e.