Rastiya Şehadetan Rêka Herî Sexlem A Ku Mirov Li Ser Bimeşe Ye

Sînan Şahîn

Meha Gulanê weke meheke şehîdan ketiye nava têkoşîna azadiya Kurd. Yekemîn şehîdê PKK di vê mehê de pêkhatiye, di nava vê dema şehîdê me yê yekemîn heya dema me ya îro meşîna şervanên Kurdistana azad a bê gûman, hatiye rewşeke artêşa şehîdan a hejmara wê deh hezaran derbaz kirye. Bîranîna şehîdê yekemîn rê li ber têkoşîneke mezin vekirye, rastiya gel û rastiya partiyeke ji serkeftinê re kîlît bûye derxistiye holê. Di Kurdistanê de afirandina van rastiyan bûyereke afirandinêye ku mirov nikare wan li tiştekıı din ve qiyas bike. Dema rastiya Kurd a jiyînkirinê tê şopandin wê wate û nirxa van afirandinan hîn zêdetir bê fêmkirin.

Kurd xwediyê paşerojeke dîrokî ne û di qada dijî de xwediyê rewşa gelê herî kevnar e. Yekemîn gelê li ser vê axe bicihbûye Kurd in, ji civakbûn û ji jiyanê re yekemîn car li vir çavên xwe vekiriye, di gerdûnbûna mirovahiyê de bûye xwediyê risteke pir girîng. Weke gelekî afîrînerê Neolotîk ê, ew qes jî di pêşveçûna dîrokî de bûye xwediyê afirandina cîdî, di afirandina amûrên ‘şeristanî’ de û di pêşveçûna mirovahiyê de xwediyê risteke jênerevîn e. Tevî vê jî di qirna 20. de hatiye rewşeke wisa ku heyîna wî bibe mijara gotinê. Heta ji aliyê hêzên metînger de bi israr tê gotin ku gelekî wisa nîne, hertiştê bi navê Kurd hebe kirine nava sînorên qedexeyê de, reftariyeke xwedî lê derketinê jî bi ciza û helwestên giran re rû bi rû hiştine.

Kurd di tevahî dîrokê de fêrî azad jiyînê bûne, bi vê fêrî bûnê ve heyîna xwe domandine. Tevî di afirandina amûrên şeristaniyê de û di pêşveçûna şeristaniyê de xwediyê risteke mezinin jî, xwe bi taybetî ji karanîna van amûran dûr girtine. Ger mirov bêje têkiliyê civaka dewletgerî nejiya ye wê neye wateya nirxandineke nepixandî. Ji derveyî jiyan û têkiliya civaka xwezayî ya xwe dispêre yekemîn forma rêxistî etnîsîte derneketiye. Tevî xwediyê derfetên dewletbûnêye jî heya roja me ya îro nebûye dewlet, bi israr jî ji vê dûr sekiniye. Tevî berdêla wê ji şeristaniyê qûtbûyîne jî di nava çiyan de mayînê ve elimandina xwe ya jiyîna azad domandiye. Tevî pergala dewleta çînatîparêz pêşketiye û li ser gelek civakan bandor çêkirye jî, Kurdan ev binesaziya pergala dewletparêz zêde nasnekirye û neketiye bin bandora wî. Kesek nekirye kole û nebûye koleyê kesek î. Di vê wateyê de ger dê behsa gelekî ku tevlî tewanbariya pergala dewlet û civaka çînatparêz nebûye an jî kêm tevlîbûye bêkirin, qet gûman nîne ku ev gel jî dê gelê Kurd be. Lê dîsa jî Kurdan xwe ji nifş qirkirin û ji qirkirinên herî mezin xelas nekirine. Herî zêde jî di qirna 20. de bi van pêkanînan re rû bi rû maye.

  Kurd di nava gelên ku welat û gelê wî hatiye perçekirin û li ser her perçeya wî mêtingeriyeke cûda tê pêkanîn de cîh digirin ango yek ji wan gelan e. Dibe çi mînak di vê astê de nebin jî. Berya hertiştî di nava herdu hêzên di herêmê de xwediyê hêza herî mezin e, Osmanger û Sefeviyan de; bi şerê 1. ê parvekirinê de ji çer perçeyan re hatiye perçekirin û parvekirin. Dema her yek parçe ji mêtingeriya Tirkiyê, yek parçe ji daqirkeriya Farsan re dimîne, perçeyek digihije mêtingeriya Ingîlîz, perçeyek digihije mêtingeriya Fransiz, piştre jî ev hêz devrî çînatiya desthilata Erep a ku bi têkiliyê mêtingeriyê ve girêdayî ye dikin. Ji vê şûn de jî bi şêwazekî herî hovane û wehşî di Kurdistanê de statuyeke mêtingeriya dagirker tê çêkirin.

Berya welatê wan bikin çar perçe Kurd herçend dibin dagirkeriyên cûda de bin jî parastina azadiya xwe didomandin, dema nêzîkbûnên kêmkirinê pêşdiketin jî liberxwedanê neraviyane, fedekariya pêwîst dikir pêşkêşkirin e. Heya xwediyê vê nêzîkbûnê bûne, welatên wan hatibin dagirkirin jî azad jiyîn domandine. Lê jiber meylên wan ê hizr û nêzîkbûnên wan a dewletbûnê nebû, di vê hêlê de nebûne xwediyê rêxistineke wisa. Tenê bi rêxistinkirineke xwe dispêre têkiliyê eşîr û tenê li ser bingeha parastina azadiya xwe tevgerîne. Di vir de ji bo welatê xwe û gelê xwe têkoşînê de û şehîd dayînê de lewaz mane. Dema ez vê dibêjim ez nabêjim mirovê raperîna Kurd şehît neketine ango vê nizanin. Berovajiyê vê dibe gelê herî zêde bi qirkirinan re rû bi rû maye ev gel e. Jin-zilam, ciwan-pîr, zarok bi qirkirinên komkiri re rû bi rû mane. Bi qirkirinên yek carî de deh hezar mirovan tune dikin, ji êrîş û qetilkirinan re rû bi rû mane. Ev rastiyên dîrokê yên tên zanînin. Tişta em behs dikin dema hewce bû ji bo welat û gel ketina rêka hêz, wêrektî û dayîna bîryara têkoşînê ye. Rastiya tê şopandin de mile kêm mayî ev e.

Berxwedanên di qirna 19. de pêşketine di nîvya çarêka qirna 20. de jî berdewam kirye. Dewletbûn û netewbûn di van raperîna de nikariye bibe bandor. Dank jî be sedema çînatiya desthilatdara Kurd a li dijî nêzîkbûnên dangav dikin û zextan çêdikin nêzîkbûnên parastina desthilatdariya xwe çavkaniya xwe ji daxwaziya jiyîna jiyana azad a ku ev sedsale fêrîbûne de digire. Jiber dewletên herêmê yên dest bi navenbûnê kirine hewl daye nêzîkbûnên otonom ji holê rake, vê ji jiyana ku Kurd ferî bûne hejandiye. Nakokî û pevçûyîn, raperîn pêşketinên di vir de çavkaniya xwe digirinin. Perçiqandina raperînan rê liber windakirin û xirapbûna nirxên kêm jî be pêve girêdayîne vedike, nirxên pîroz ên weke welat û gel hatiye rewşeke wisa ku heçku nirxên herî zêde jê were dûrketin ev nirxin. Qetilkirinên hatine jiyîn rê li pêşiya nêzîkbûnên ger ji bo welat û gel nêzîkbûneke erênî ya herî biçûk çêbibe wê bi tewanbariya herî mezin rê rû bi rû bîmîne re vekir. Dema libervî nîvya çarêka qirna 20. ve tên êdî rewşa welat û gel li tê de dijîn û mercên wê çine? Kesekî pir zêde eleqeder nakirye. Rastiya ger mirov ji bo wê têbikoşe wê rîskên jiyanê çêbike mirov ji welat û gel qûtkiriye, dûrxistiye. Ji bo şerekî malbata herî erzan mirinê dipejirînin lê ji bo nirxên herî mezin ên wek welat û gel mirinê ango berdêleke herî biçûk dayînê re dil nadin, nadin berçav, hatine rewşeke wisa dilbi êş. Rastiya şehadet di vê xalê de girîngiyê qezenc dike. Ji bo nirxên weke welat û gel jiyana xwe dayîn lotka (zîrve) pîrozahiyê ye û ev lotkeya pîrozbûnan di her gelî de weke şehîdan hatiye pênase kirin. Û her gel nirxandiye ku rêka şehîdan, rêka herî bitendûrist a ku mirov li ser bimeşe ye.

Dema libervî salên 1970’an tên ji aliyê dijmin ve pirsgirêka Kurd hema hema helbûye, çareserbû ye. Helbûn çareseriya pirsgirêkê îfade nedikir, vedigot ku ji bo carek din nerabe ser lingan hatiye tunekirin. Kurdistan bi gelê xwe ve hatibû tunekirin, veşartin, ser wî hatibû betonkirin. Xeyala Kurdistanê jî di bin vê betonê de bû û tişteke ji rastîbûnê hatiye derxistin nayê xeyalkirin. Dihat hizirîn ku carek din narabe li ser lingan. Jiber Kurdatî, ji mijareke ji bo wê bê têkoşînkirin hatibû dûrxistin. Ji bo wê şehît ketin dana berçavê xwe em danin aliyekî, mijareke herî zêde jê dihat revîn bû. Lê xwedî derketin berdêlên giran dixwast. Li gel vê mirovê Kurd di rewşeke ji xwe re bîyanîbûn û ji rastiya xwe revînê de bûn. Di bin van şer û mercan de bi navê Kurdistanê têkoşîn meşandin, dana meşandin, gelekî mîrî hatiye pejirandin carek din rakirina ser lingan ji ked, hewl û fedekariyê wêdatir şehît girtina berçevê xwe hewce ditît. Mirî rakirina ser lingan ji vê wêdatir gengaz nebû.

PKK di bin van mercan de dest bi têkoşînê dikir. Dema hevokên yekemîn dihatin ziman wê demê dihate dîtin ku bi talûkeyên mezin re rû bi rû ne. Roj bi roj, gav bi gav têkoşîn dihat pêşxistin, herku diçû digihandin devdoreke hîn firehtir. Lê divê mirov bêje ev wisa esan û yek carî de çênebû bi pênaseya Rebertî ve “bêhn bi bêhn (nefes bi nefes)” hate meşandin. Di civakê de hêviya serkeftina vê têkoşînê nebû. Derfeta serkeftina têkoşîn an jî xebateke tu jiyana xwe di berda feda nekî bisînor e, lê berovajiyê wê jî derbazdar e; têkoşîneke ku mirovan liberda jiyana xwe feda kirye dê bi teqez encamekî biafirîne.

PKK çawa gava xwe avête nava têkoşînê wê demê bi talûke û êrîşan re rû bi rû ma. Tevî komeke biçûk û xwediyê derfetên pir bê sînor jî bûn rê liber talûkeya cîdî ya li ser dijmin re vekirîbûn. Hatiye xwestin ku derketina komê ya ji Enqerê û ketina wan a li Kurdistanê bê astenk kirin. Dema nikarîn pêşiya derketinê astenk bikin û dema xebata propaxanda, ajîtasyon a Rêber jê re gotibû “Sefera Kurdistanê” di her bajar de hate rêxistinkirin vê carê vê rê li pêşiya pêşxistina komplo û êrîşên destpêkê vekir û bû sedem ku PKK yekemîn şehîdê xwe bide. Herçend komplo û êrîş bi navê hinde hêzên cûdatir hatibe kirin jî, mîsogere ku ji aliyê dewletê ve hatiye pêkanîn. Yê ku Haqî Karer qetilkir dewletbû.

Bi awayek pir zanist Haqî hatibû hedef girtin. Tevî ew xwe Tirk bû ji bo çareseriya pirsgirika heya dawiyê bi rîsk û dijwar a Kurd têdikoşa. Tevî Kurd bixwe ji bo çareseriya pirsgirêka xwe heman wêrektî û bîryarbûnê nadin nîşan Haqî Karer da nîşan, ev jî di çavê dijmin de nereviya ye. Di nirxandina Rêber de jî tê dîtin ku çima Haqî hedef hat girtin: “Belê di îro de şehadeta heval Haqî Karer heye. Ew şehadet wisa pêkhatibû. Haqî hevalekî me yê bidil, wêrekbû, yek jî yê herî zêde rewşa min fêmdikir ew heval bû. Bi rastî jî hevalekî mirovahiyê bû. Herî zêde bawerya xwe da me û bi wêrekî got; “Ez dê bibim mîlîtanekî vê dozê” û berya ez jê re bibêjim bike, wî dest bi kirinê kir. Dijmin ev dît: Haqî Karer mîlîtanekî vê dozê yê herî bicewher, herî bêdûbendî (ikircik), yê herî zanist û zîrek bû”.

Di derbarê wextê êrîşê û di derbarê cihê êrîş li tê de çêbûye jî Rêbertî ev dabû diyarkirin: “Me cîvîna xwe ya herî mezin li Entepê di şeva 13 Gulan a 14 Gulanê bi xwe ve girêdide de çêkir. Heya sibê em di odekê de bûn. Ku ew jî sefera min a li Kurdistanê bû. Me li Agirî destpê kir, li Entepê xilas kir. Jixwe di wê demê de min got “me ev cîvîn xilas kir, ez êdî diçim Enqerê, ger em bimrin jî ez xeman naxwim, tixim (tohum) hat çandin wê biteqez şîn bibe”. Çar roj derbaz nebû, ji Entebê agahî hat. Min got “Temam, jixwe tişta dihat hêvîkirin jî ev bû”.

PKK rastiya şehadetê bi dayîna şehîdê xwe yê yekemin ve naskir. Êrîşa li ser Haqî ya hatiye çêkirin û şehîtbûna wî tenê ne êrîşeke li ser wî hatibû kirin bû. Ev êrîş xwediyê wateyeke hîn mezintir bû: berya hertîştî peyamek ji yên dijîyan re bû. Xwestibûn bêjin ger hun devji wê rêka we girtiye bernedin û têkoşînê bidomînin wê dawiya we jî wisa be. Yan dê devjê berdaban yan jî dê dawiya wan jî wisaba. Devjê berdan wê ji bîranîna şehît re bûba bersivek herî xirap, yên di şûn de mane û di heman rêkê de nameşin dê kişandiban nava “teqna (bataklık) xiyanet ê”. Riska bi bîranîna şehît re girêdayî mayînê hebû ku Rêbertî dida diyarkirin ew piştî sefera li Kurdistanê şûn de benda şehadeteke wisa bû. Dibêje jixwe “tixim hate çandin” û jixwe kom ji encamên çêbibin re amedene. Ji bilî vê çi altarnatîfên din nebûn û jixwe komê jî ji bilî vê çi altarnatîfên din nedipejirandin. Ji derveyî vê çi reftariyên din li mirovan nedihat.

Li gorî vê nêzîkbûnê tevgeriyan û di wateya teqez de ji bîranîna şehîd re bersiv hate dayîn. Bersiva herî mezin bi damezirandina partiyeke têkoşînê bê navber bide meşandin ve hate dayîn. Li ser esasê pêkanîna xeyalên şehît, îtopyayên wî yê di derbarê azadî û wekheviya mirovahiyê pêşketinên xurt hatine çêkirin û gelekî di asta tunebûnê de li ser bingeha anîna rewşeke gelê vejînê û berxwedanê ji nûve hatiye heyîkirin. Di PKK de ji bîranîna şehîd re girêdan di bingeh de hatiye rewşa felsefe, ji her bîranîna şehîd re di wateya teqez de girêdan mayîn hatiye jiyîn. Di vê mijarê de Rêbertî van diyar dike: “Di bîranîna şehîdan de israr kirin, tişta pêwîst dike kirin weke tevahî şehîdên pişt re şehît ketine eleqeder dike, di kesên dijîn de jî me anî rewşa xeta jiyanê ya mîsoger û ev wekheve xeta şehît. Heya ji xeta şerê gel re jî hate anîn. Yên ku nizanin ji şehîdan re wisa werin girêdan, mîsoger weke bêrêz in, ew tu caran nayên rewşa şexsiyetên xwedînirx.

Şehît, pêwîst dibîne ku tu dibin her mercan de girêdayî bimînî. Ji şehît re mafê wî dayîn di PKK’ê de teşeya nêzîkatiya bingehîne û weke me gotî ev felsefe ye. Ên di nava refên PKK de cîh digirin, têdikoşin, ji bo vê dozê şehît ketine baş dizanin ku dê berdewamkarên xeyal û bîranînên wan çêbibin. Ger em weke şiyarekî jî bînin ser ziman şehît dizanin ku tucaran çekên wan li erdî namînin. Ev di nava PKK de ji bûyîna şiyar derketiye. Rastiyeke ku li ser şopa şehît tê meşandin heta hatiye rewşa rastiya jiyanê. Jiber vê sedemêye ku çavê yek mîlîtanê ku di nava PKK de têdikoşê li pişt nemaye, bi hezaran di xeta şehîdan de meşiyane.

Ji bo bîranîna Heqî, di heman rojê de Halîl Çavgûn an, her çar hevalan (dörtler) û bi hezaran meşiyane û bersiv dayîne. Di PKK’ê de şehîtbûna bi Heqî re destpêkiriye gihiştiye bi deh hezaran û ziviriye artêşa şehîdan. Meha ku herî zêde şehîdên me li tê de çêbûne jî meha Gulanê ye. Mîsogere ev girêdana bi bîranîna şehîdê yekem û ji bîranîna şehîdan re bersiv dayînê re girêdayî ye. Jiber vê sedemê ye ku PKK meha Gulanê weke “meha Şehîdan” îlan kirye. Ji derveyî van rêberên mezin ên tevgera ciwanên Tirkiyê ku di bîryara têkoşîna şoreşger a Rêber de bandoreke pir mezin çêkirine Ibrahîm Kaypakaya, Denîz Gezmîş û hevalên wî jî di nava şehîdên meha Gulanê de cîh digirin. Jixwe Rêbertî li ser bingeha ji bîranîna wan şehîdên mezin re girêdayî mayînê tevger pêşxist, weke pêwîstiya bi bîranîna Heqî ve girêdanê tevger kirye partî.

Di Kurdistanê de êdî nirxên pîroz ên weke welat û gel ji nûde gihiştiye wateya xwe. Yên ku ev çêkirine û serxistine şehîd in. Şehîdan ji me re pêşerojek û îtopyayên xwe hiştin. Ya din jî ji me re rêkek xîzkirin. Ji bo pêwîstiya girêdana bi bîranînên wan re beyî ku çavê xwe bitirsînin an bigrin em dê ew rêka wan ji me re xîzkirine de bimeşîn; em dê xeyalên wan bikin jiyan bixwe. Jiber em dizanin: “bîranîna şehîdan, pira di navbera jiyan û mirinê de ye. Em li ser derbazdibin û liberveyî jiyanê ve diçin”.